हंकलपित न्यौपाने ।  नेपाली कांग्रेसको नेतृत्व परिवर्तनको बहस अहिले व्यक्ति केन्द्रित हुँदै गएको छ। महामन्त्री गगन थापाको नाम नेतृत्वसँग जोडिएर चर्चामा आउनु स्वाभाविक भए पनि कांग्रेसको भविष्यलाई केवल एउटा व्यक्तिको नेतृत्वसँग जोडेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। प्रश्न गगन थापा नेतृत्वमा आउँछन् कि आउँदैनन् भन्ने मात्र होइन, नेतृत्वमा आएपछि उनले कांग्रेसलाई कुन दिशामा लैजान्छन् भन्ने हो।

कांग्रेस अहिले एउटा महत्वपूर्ण संक्रमणकालमा छ। एकातर्फ लामो राजनीतिक इतिहास, संघर्ष र योगदान बोकेको पुरानो पुस्ता छ भने अर्कोतर्फ नयाँ पुस्ताले पार्टीको नेतृत्व, कार्यशैली र राजनीतिक प्राथमिकतामा परिवर्तन खोजिरहेको छ। यही दुई अवस्थाबीच सन्तुलन कायम गर्दै कांग्रेसलाई अघि बढाउनु आगामी नेतृत्वको मुख्य चुनौती हो।

गगन थापाका लागि पनि नेतृत्वको अवसरसँगै ठूलो जिम्मेवारी जोडिएको छ। उनी परिवर्तन र पुस्तान्तरणको आवाजका रूपमा प्रस्तुत हुँदै आएका छन्। तर अब उनको अगाडि केवल परिवर्तनको नारा दिने होइन, परिवर्तनलाई संस्थागत गर्ने चुनौती छ।

पहिलो सुझाव : व्यक्ति होइन, प्रणाली बदल्नुपर्छ

कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता नेतृत्व परिवर्तन मात्र होइन, कार्यशैली परिवर्तन हो।

सभापति वा पदाधिकारी परिवर्तन हुँदैमा पार्टी बदलिँदैन। निर्णय प्रक्रिया, संगठन सञ्चालन, उम्मेदवार छनोट, कार्यकर्ता मूल्यांकन, आर्थिक पारदर्शिता र आन्तरिक लोकतन्त्रको प्रणाली परिवर्तन गर्न सकिएन भने नयाँ नेतृत्व पनि पुरानै संरचनाभित्र सीमित हुन सक्छ।

त्यसैले गगन थापाले नेतृत्वको दाबी गर्दै गर्दा कांग्रेसलाई कस्तो संस्थागत प्रणालीमा लैजाने भन्ने स्पष्ट खाका सार्वजनिक गर्न आवश्यक छ।

पार्टीभित्र निर्णय गर्ने निश्चित मापदण्ड हुनुपर्छ। जिम्मेवारी दिने आधार स्पष्ट हुनुपर्छ। योगदान र क्षमताको मूल्यांकन हुनुपर्छ। एउटै व्यक्तिको वरिपरि संगठन घुम्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गर्नुपर्छ।

दोस्रो सुझाव : वडा तहबाट कांग्रेस पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ

कांग्रेसको वास्तविक शक्ति केन्द्रीय कार्यालयमा होइन, गाउँका वडा समिति र स्थानीय कार्यकर्तामा छ।

आज धेरै कार्यकर्ता नेतृत्वसँग दूरी बढेको महसुस गर्छन्। निर्वाचनका बेला मात्र खोजिने, जिम्मेवारी र अवसर वितरणमा आफूहरूलाई बेवास्ता गरिएको गुनासो धेरै ठाउँमा सुनिन्छ।

अब कांग्रेसले वडा तहलाई राजनीतिक प्रयोगशाला बनाउनुपर्छ।

हरेक वडा समितिलाई नियमित प्रशिक्षण, डिजिटल साधन, राजनीतिक सामग्री र संगठनात्मक स्रोत उपलब्ध गराउन सकिन्छ। वडा तहका सक्रिय कार्यकर्ताको अभिलेख तयार गरी उनीहरूको क्षमता र योगदानअनुसार जिम्मेवारी दिन सकिन्छ।

गगन थापाले नेतृत्व पाएमा सबैभन्दा पहिले केन्द्रको शक्ति स्थानीय तहसम्म पुर्‍याउने संगठनात्मक अभियान सुरु गर्नुपर्छ।

तेस्रो सुझाव : सामाजिक सञ्जालको कांग्रेस होइन, समाजसँग जोडिएको कांग्रेस

आजको राजनीतिमा सामाजिक सञ्जाल महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ। तर सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय हुनु र जनतामाझ विश्वासिलो हुनु एउटै कुरा होइन।

कांग्रेसले डिजिटल राजनीतिलाई व्यवस्थित बनाउनुपर्छ। तर फेसबुक, टिकटक वा अन्य सामाजिक सञ्जालमा प्रचार सामग्री राख्नु मात्र डिजिटल कांग्रेस होइन।

जनताको समस्या डिजिटल माध्यमबाट सुन्ने, स्थानीय समस्याको तथ्यांक संकलन गर्ने, नीति निर्माणमा त्यसलाई प्रयोग गर्ने र पार्टीका निर्णय जनतासम्म पारदर्शी रूपमा पुर्‍याउने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

गगन थापाले प्रविधि बुझ्ने नयाँ पुस्तालाई पार्टीको प्रचारमा मात्र होइन, नीति निर्माण र संगठन सञ्चालनमै सहभागी गराउन सके नयाँ कांग्रेसको आधार बन्न सक्छ।

चौथो सुझाव : युवालाई दर्शक होइन, निर्णयकर्ता बनाउनुपर्छ

कांग्रेसले युवाको कुरा धेरै गरेको छ। अब युवालाई निर्णय प्रक्रियामा कति सहभागी गराइन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनुपर्ने समय आएको छ।

युवालाई सभा–सम्मेलनमा भीडका रूपमा प्रयोग गर्ने तर निर्णयको समयमा पुरानै अनुहारलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले पुस्तान्तरण सम्भव हुँदैन।

पार्टीका हरेक तहमा निश्चित उमेर समूहका युवाको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने, नयाँ नेतृत्व विकासका लागि प्रशिक्षण सञ्चालन गर्ने र स्थानीय तहबाटै युवालाई जिम्मेवारी दिने व्यवस्था आवश्यक छ।

गगन थापाको नेतृत्वको सार्थकता पनि नयाँ पुस्तालाई आफूपछिको नेतृत्वका रूपमा तयार पार्न सक्ने क्षमताबाट मापन हुनेछ।

पाँचौँ सुझाव : गुट व्यवस्थापन होइन, गुटको संरचनागत अन्त्य

कांग्रेसमा गुटगत राजनीति नयाँ विषय होइन। तर नेतृत्व परिवर्तनपछि गुटको समीकरण मात्र परिवर्तन भयो भने त्यसलाई पुस्तान्तरण भन्न सकिँदैन।

नयाँ नेतृत्वले आफूलाई समर्थन गर्ने समूहलाई मात्र अवसर दिने हो भने पुरानो राजनीतिक संस्कार नयाँ अनुहारसहित पुनरावृत्ति हुनेछ।

त्यसैले गगन थापाले आफ्नो विरोधमा रहेका नेता तथा कार्यकर्तालाई समेत पार्टीको मूलधारमा सम्मानपूर्वक समेट्न सक्नुपर्छ।

नेतृत्व भनेको आफ्ना समर्थकको संरक्षण मात्र होइन, असहमत व्यक्तिसँग पनि सहकार्य गर्ने क्षमता हो।

कांग्रेसभित्र विचार फरक हुन सक्छ, तर संगठन एउटै हुनुपर्छ।

छैटौँ सुझाव : उम्मेदवार छनोटमा नयाँ मापदण्ड

कांग्रेसको भविष्य निर्धारण गर्ने महत्वपूर्ण विषय निर्वाचनमा उम्मेदवार छनोट हो।

हरेक निर्वाचनमा टिकट वितरणको विषय विवादित बन्ने हो भने पार्टीको संगठनात्मक सुधार अधुरो रहन्छ।

उम्मेदवार छनोटमा आर्थिक क्षमता, व्यक्तिगत पहुँच वा गुटगत सम्बन्धभन्दा राजनीतिक योगदान, जनसम्बन्ध, सामाजिक प्रतिष्ठा, स्थानीय स्वीकार्यता, नीति बुझाइ र जितेपछि जनप्रतिनिधिका रूपमा काम गर्न सक्ने क्षमतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

यसका लागि पार्टीभित्र पारदर्शी र मापनयोग्य मापदण्ड बनाउन सकिन्छ।

गगन थापाले यस्तो प्रणाली लागू गर्न सकेमा कांग्रेसको निर्वाचन राजनीति नै नयाँ दिशामा जान सक्छ।

सातौँ सुझाव : कांग्रेसले आफ्नो आर्थिक एजेन्डा स्पष्ट बनाउनुपर्छ

नेपाली जनताको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता अहिले राजनीतिक भाषण मात्र होइन, आर्थिक भविष्य हो।

रोजगारी कहाँबाट आउँछ? युवालाई विदेश जानुपर्ने बाध्यता कसरी घट्छ? निजी क्षेत्रलाई कसरी विश्वास दिलाउने? कृषि कसरी व्यवसायिक बनाउने? पर्यटनबाट रोजगारी कसरी सिर्जना गर्ने? सूचना प्रविधिलाई अर्थतन्त्रको आधार कसरी बनाउने?

यी प्रश्नको उत्तर कांग्रेससँग स्पष्ट हुनुपर्छ।

कांग्रेसले केवल लोकतन्त्र र संविधानको संरक्षणको कुरा गरेर पुग्दैन। लोकतन्त्रले नागरिकको आर्थिक जीवनमा सुधार ल्याउने कार्यक्रम पनि प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

गगन थापाले नेतृत्व पाएमा कांग्रेसको नयाँ राजनीतिक दस्तावेजमा आर्थिक विकास, रोजगारी र उद्यमशीलतालाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने देखिन्छ।

आठौँ सुझाव : सरकारमा गए परिणाम देखाउने, प्रतिपक्षमा रहे विकल्प दिने

नयाँ नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा यही हो।

सरकारमा हुँदा जनताको अपेक्षा पूरा गर्न नसक्ने र प्रतिपक्षमा हुँदा सरकारको आलोचना मात्र गर्ने परम्पराले राजनीतिक दलप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउँछ।

कांग्रेस सरकारमा भए परिणाम देखाउने पार्टी बन्नुपर्छ। प्रतिपक्षमा भए पनि वैकल्पिक नीति र कार्यक्रम जनतासामु प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ।

गगन थापाले आफ्नो नेतृत्वलाई भाषण र प्रतिवादको राजनीतिबाट नतिजामुखी राजनीतितर्फ लैजानुपर्नेछ।

नवौँ सुझाव : कांग्रेसभित्र अनुसन्धान र नीति निर्माणको संस्कृति

कांग्रेसजस्तो पुरानो राजनीतिक दलले अब तथ्य र अनुसन्धानमा आधारित राजनीति गर्नुपर्छ।

देशको अर्थतन्त्र, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, कृषि, पर्यटन, प्रविधि, जलवायु परिवर्तन तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका विषयमा पार्टीसँग आफ्नै अनुसन्धान क्षमता हुनुपर्छ।

नीति बनाउँदा केवल नेताको भाषण वा कार्यकर्ताको सुझावमा निर्भर नभई विज्ञ, अनुसन्धानकर्ता, उद्यमी, युवा तथा सम्बन्धित क्षेत्रका सरोकारवालालाई जोड्नुपर्छ।

गगन थापाको नेतृत्वमा यस्तो नीति अनुसन्धान संरचना निर्माण गर्न सकियो भने कांग्रेसको राजनीतिक बहस अझ तथ्यपरक र आधुनिक बन्न सक्छ।

दशौँ सुझाव : नेतृत्वको केन्द्रमा जनता हुनुपर्छ

अन्ततः पार्टीको नेतृत्व महाधिवेशन जित्नका लागि मात्र होइन, देश सञ्चालनका लागि हो।

महाधिवेशन प्रतिनिधिको समर्थन प्राप्त गर्नु नेतृत्व यात्राको एउटा चरण हो। त्यसपछि आम नागरिकको विश्वास प्राप्त गर्नु अझ ठूलो चुनौती हो।

कांग्रेसले जनताको घरदैलोमा पुगेर समस्या सुन्ने र समाधानको पहल गर्ने स्थायी संयन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ।

नेतृत्व काठमाडौं केन्द्रित भयो भने संगठन बलियो हुँदैन। नेतृत्व गाउँसम्म पुग्नुपर्छ। कार्यकर्ताको आवाज केन्द्रसम्म आउनुपर्छ।

गगन थापाका लागि वास्तविक परीक्षा

गगन थापाको राजनीतिक यात्रामा अहिले एउटा महत्वपूर्ण मोड आएको छ। उनको अगाडि नेतृत्व प्राप्त गर्ने चुनौती छ भने त्यसपछि नेतृत्वलाई परिणाममा रूपान्तरण गर्ने अझ ठूलो चुनौती हुनेछ।

उनले आफूलाई केवल नयाँ पुस्ताको नेताका रूपमा होइन, पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको आकांक्षालाई जोड्न सक्ने साझा नेतृत्वका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्नेछ।

कांग्रेसलाई बदल्ने हो भने सबैभन्दा पहिले कांग्रेसभित्रको राजनीतिक संस्कार बदल्नुपर्नेछ।

गुटको ठाउँमा संस्था, पहुँचको ठाउँमा क्षमता, नाराको ठाउँमा नीति, प्रचारको ठाउँमा परिणाम र व्यक्तिको ठाउँमा प्रणालीलाई प्राथमिकता दिन सकियो भने मात्र नेतृत्व परिवर्तनको अर्थ रहन्छ।

गगन थापाले नेतृत्व पाए भने उनलाई सबैभन्दा ठूलो अवसर यही हुनेछ—कांग्रेसलाई केवल नयाँ नेतृत्व दिने होइन, नयाँ कार्यशैली दिने।

तर त्यो परिवर्तन एक्लै सम्भव हुँदैन। कांग्रेसका पुराना नेताको अनुभव, नयाँ पुस्ताको ऊर्जा, कार्यकर्ताको संगठनात्मक शक्ति र जनताको अपेक्षालाई एउटै राजनीतिक यात्रामा जोड्न सक्नुपर्छ।

अन्ततः प्रश्न गगन थापा कति लोकप्रिय छन् भन्ने होइन। प्रश्न उनी कति ठूलो राजनीतिक संस्था निर्माण गर्न सक्छन् भन्ने हो।

कांग्रेसको आगामी नेतृत्वका लागि यही नै सबैभन्दा महत्वपूर्ण परीक्षा हुनेछ।