हरिबोधिनी एकादशी र बूढानीलकण्ठ नारायणको महिमा : आस्था, इतिहास र किंवदन्तीको अनुपम संगम : मुकुन्द ढुंगाना

mukunda500.dhungana@gmail.com' rastriyakhabar
५ मंसिर २०८३, शुक्रबार ०७:०३

ॐ नमो नारायणाय ! जय श्री बूढानीलकण्ठ नारायण !

सनातन हिन्दू धर्म, संस्कृति र परम्परामा हरिबोधिनी एकादशीको विशेष महत्त्व छ। वर्षभरि मनाइने २४ वटा एकादशीमध्ये हरिबोधिनी एकादशीलाई ठूली एकादशी, देवउठनी एकादशी तथा प्रबोधिनी एकादशीका नामले समेत चिनिन्छ। यो पर्व केवल व्रत, पूजा र धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन, यसले हाम्रो सभ्यता, संस्कार, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक एकताको सन्देश पनि बोकेको छ।

हरेक वर्ष कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन मनाइने यस पर्वसँग भगवान् श्रीहरि विष्णुको चातुर्मास शयन र जागरणको धार्मिक मान्यता जोडिएको छ। आषाढ शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीका दिन क्षीरसागरमा शेषनागको शय्यामा योगनिद्रामा जानुभएका भगवान् विष्णु कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन जागा हुनुहुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ। भगवान् विष्णुको जागरणसँगै चार महिनाको चातुर्मास समाप्त हुने र विवाह, व्रतबन्धलगायतका शुभकार्य पुनः सुरु गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

यही धार्मिक महत्त्वका कारण हरिबोधिनी एकादशीमा बूढानीलकण्ठ नारायण मन्दिरमा विशेष मेला लाग्ने गर्दछ। काठमाडौं उपत्यकाको उत्तरी भेगमा शिवपुरी पर्वतको काखमा अवस्थित बूढानीलकण्ठ मन्दिर नेपालकै महत्त्वपूर्ण धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदामध्ये एक हो। जलाशयको बीचमा शेषनागमाथि शयन गरिरहनुभएका भगवान् विष्णुको विशाल प्रस्तर मूर्तिले यस क्षेत्रलाई विशिष्ट धार्मिक पहिचान दिएको छ।

भगवान् विष्णुको योगनिद्रा र हरिबोधिनी एकादशीको पौराणिक महत्त्व

पौराणिक मान्यताअनुसार भगवान् विष्णु सृष्टिको पालनकर्ता हुनुहुन्छ। ब्रह्माले सृष्टि गर्ने, विष्णुले पालन गर्ने र महेश्वरले संहार गर्ने सनातन दर्शनमा उल्लेख छ। सृष्टिको सञ्चालन र सन्तुलन कायम राख्ने जिम्मेवारी भगवान् विष्णुमा रहेको विश्वास गरिन्छ।

पौराणिक कथाअनुसार आषाढ शुक्ल एकादशीका दिन भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा शेषनागको शय्यामा योगनिद्रामा जानुहुन्छ। उहाँको शयनकाललाई चातुर्मास भनिन्छ। यस अवधिमा साधुसन्तहरू विशेष नियम, संयम, तपस्या, जप र ध्यानमा रहने परम्परा छ। विवाह, व्रतबन्धजस्ता ठूला शुभकार्य नगर्ने चलन पनि यही धार्मिक विश्वाससँग जोडिएको छ।

कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन भगवान् विष्णु जागा हुनुभएपछि देवता, ऋषिमुनि र भक्तजनले उहाँको स्तुति तथा आराधना गर्ने पौराणिक मान्यता छ। त्यसैले यस दिनलाई देवउठनी वा हरिबोधिनी एकादशी भनिएको हो। भगवान् जागा हुनुभएको दिनदेखि शुभकार्य गर्न सकिने धार्मिक विश्वासले पनि यस पर्वको महत्त्व बढाएको छ।

पद्मपुराणलगायतका धार्मिक ग्रन्थमा हरिबोधिनी एकादशीको महिमा वर्णन गरिएको छ। यस दिन भगवान् विष्णुको पूजा, व्रत, जाग्राम, तुलसीको सेवा र धार्मिक कथा श्रवण गर्नाले पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ। एकादशीको व्रतलाई मन, वचन र कर्मको शुद्धीकरण तथा इन्द्रिय संयमको अभ्यासका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

तुलसी विवाहको कथा : वृन्दा, जलन्धर र भगवान् विष्णु

हरिबोधिनी एकादशीसँग जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण परम्परा तुलसी विवाह हो। यस दिन तुलसीको मठलाई सजाएर भगवान् विष्णुको प्रतीक शालिग्रामसँग विवाह गराउने चलन छ। कतिपय स्थानमा द्वादशीका दिन तुलसी विवाह गर्ने परम्परा पनि छ।

तुलसी विवाहसँग सम्बन्धित पौराणिक कथामा वृन्दा नामकी पतिव्रता नारीको प्रसंग आउँछ। कथाअनुसार वृन्दा जलन्धर नामक शक्तिशाली असुरकी पत्नी थिइन्। वृन्दाको पतिव्रता धर्मका कारण जलन्धर अत्यन्त शक्तिशाली बनेको थियो। देवताहरूलाई पराजित गर्दै जलन्धरले स्वर्गलोकमा समेत अधिकार जमाउन थालेपछि देवताहरूले भगवान् विष्णुसँग सहयोग मागे।

जलन्धाको शक्तिको आधार उसकी पत्नी वृन्दाको पतिव्रता धर्म रहेको थाहा पाएपछि भगवान् विष्णुले विभिन्न पौराणिक कथनमा वर्णित लीला गर्नुभयो। वृन्दाको पतिव्रता धर्म खण्डित भएपछि जलन्धरको शक्ति कमजोर भयो र अन्ततः उसको वध भयो। आफ्नो पतिव्रता धर्ममा आघात पुगेको थाहा पाएपछि वृन्दाले भगवान् विष्णुलाई श्राप दिएको कथा प्रचलित छ।

त्यसपछि वृन्दाको तपस्या र समर्पणको सम्मानस्वरूप उनी तुलसीका रूपमा प्रकट भएको तथा भगवान् विष्णुले तुलसीलाई आफ्नो प्रिय बनाएको धार्मिक मान्यता छ। यही कथासँग जोडेर तुलसीलाई लक्ष्मीस्वरूपा र भगवान् विष्णुको प्रिय मानिन्छ। तुलसी र शालिग्रामको विवाहलाई वृन्दा र भगवान् विष्णुको दिव्य मिलनको प्रतीकका रूपमा लिने गरिन्छ।

तुलसी केवल धार्मिक आस्थाको प्रतीक मात्र होइन, हाम्रो घरआँगनको पवित्र वनस्पति पनि हो। तुलसीको पूजा, संरक्षण र उपयोगले प्रकृतिप्रतिको सम्मान तथा वनस्पतिको महत्त्वलाई उजागर गर्छ। त्यसैले तुलसी विवाहलाई धर्म र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध दर्शाउने सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा पनि बुझ्नुपर्छ।

बूढानीलकण्ठ मन्दिरको ऐतिहासिक महत्त्व

काठमाडौंको बूढानीलकण्ठ मन्दिर नेपालको प्राचीन धार्मिक सम्पदामध्ये एक हो। शिवपुरी पर्वतको फेदीमा रहेको यस मन्दिरको जलाशयभित्र शेषनागमाथि शयन गरिरहनुभएको भगवान् विष्णुको करिब पाँच मिटर लामो विशाल प्रस्तर मूर्ति रहेको छ। एउटै विशाल ढुंगाबाट कुँदिएको यो मूर्ति नेपालको लिच्छविकालीन मूर्तिकलाको उत्कृष्ट नमुनाका रूपमा चिनिन्छ।

मूर्तिमा भगवान् विष्णु शेषनागको कुण्डलीमाथि आरामदायी मुद्रामा शयन गरिरहनुभएको देखिन्छ। उहाँका हातमा शङ्ख, चक्र, गदा र अन्य आयुधका प्रतीक छन्। जलाशयको बीचमा रहेको मूर्ति र वरिपरिको धार्मिक वातावरणले मन्दिरलाई विशेष आकर्षण प्रदान गरेको छ।

नेपाल पर्यटन बोर्डले समेत बूढानीलकण्ठलाई शिवपुरीको फेदीमा अवस्थित नेपालको ठूलो प्रस्तर विष्णु मूर्ति रहेको महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थलका रूपमा उल्लेख गरेको छ। मूर्तिको शैली र ऐतिहासिक अध्ययनका आधारमा यसलाई लिच्छविकालसँग जोडिन्छ। यसले नेपालमा प्राचीन कालदेखि नै विकसित मूर्तिकला, वास्तुकला र वैष्णव परम्पराको समृद्ध इतिहास झल्काउँछ।

यस मन्दिरको महत्त्व धार्मिक दर्शनमा मात्र सीमित छैन। यो नेपालको प्राचीन कला, संस्कृति, इतिहास, शिल्पकौशल र सभ्यताको जीवित प्रमाण हो। त्यसैले यसको संरक्षण गर्नु वर्तमान पुस्ताको मात्र होइन, भावी पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो।

हलोले ढुंगामा ठोक्किँदा रगत बगेको किंवदन्ती

बूढानीलकण्ठ मन्दिरको उत्पत्तिसँग जोडिएको एउटा रोचक स्थानीय किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। जनश्रुतिअनुसार कुनै समय एक किसान खेत जोतिरहेका बेला उनको हलो जमिनभित्र रहेको ठूलो ढुंगामा ठोक्कियो। हलोले ढुंगामा चोट लागेपछि त्यस स्थानबाट रगत बगेको देखेर किसान आश्चर्यचकित भए।

त्यसपछि जमिन खनेर हेर्दा त्यहाँ भगवान् विष्णुको विशाल मूर्ति फेला परेको भन्ने किंवदन्ती छ। सोही मूर्तिलाई अहिलेको जलाशयमा स्थापना गरी पूजा गर्न थालिएको जनविश्वास रहिआएको छ। यो कथा स्थानीय जनश्रुति र धार्मिक आस्थामा आधारित किंवदन्ती हो। यसले मन्दिरप्रतिको श्रद्धा र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक स्मृतिलाई उजागर गर्छ।

बूढानीलकण्ठ मन्दिरसँग राजपरिवारसम्बन्धी एउटा अर्को किंवदन्ती पनि जोडिएको छ। परम्परागत जनश्रुतिअनुसार मन्दिरमा दर्शन गर्न जाने राजाका विषयमा अशुभ भविष्यवाणी भएको विश्वासका कारण शाह राजाहरूले त्यहाँ दर्शन नगरेको कथन पाइन्छ। यद्यपि यसलाई प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्यभन्दा पनि प्रचलित किंवदन्तीका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

यी कथाहरूले मन्दिरको धार्मिक महिमा र स्थानीय समाजमा यसको गहिरो सांस्कृतिक प्रभाव देखाउँछन्। इतिहास, जनश्रुति र आस्था एकअर्कासँग जोडिँदा बूढानीलकण्ठको पहिचान अझ विशिष्ट बनेको छ।

काठमाडौं उपत्यकाका चार नारायण र धार्मिक परिक्रमा

काठमाडौं उपत्यकामा रहेका चार प्रसिद्ध नारायण मन्दिरको धार्मिक महत्त्व पनि हरिबोधिनी एकादशीसँग जोडिएको छ। चाँगुनारायण, इचङ्गुनारायण, विशङ्खुनारायण र शेषनारायणलाई उपत्यकाका चार दिशामा अवस्थित नारायणका प्रमुख धामका रूपमा मानिन्छ।

भक्तजनहरू यी चार नारायणको दर्शन तथा परिक्रमा गर्नुलाई पुण्यदायी धार्मिक कर्मका रूपमा लिन्छन्। चार नारायणको दर्शनले उपत्यकाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक एकताको अनुभूति गराउँछ। यी मन्दिरहरू केवल पूजा गर्ने स्थल होइनन्, उपत्यकाको प्राचीन सभ्यता, कला, वास्तुकला र धार्मिक इतिहासका महत्त्वपूर्ण धरोहर पनि हुन्।

हरिबोधिनी एकादशीका अवसरमा बूढानीलकण्ठ, चाँगुनारायण, इचङ्गुनारायण, विशङ्खुनारायण र शेषनारायणलगायतका मन्दिरमा श्रद्धालु भक्तजनको घुइँचो लाग्ने गर्दछ। सुनसरीको बराहक्षेत्रलगायत देशका विभिन्न धार्मिक स्थलमा पनि विशेष पूजा, दर्शन र धार्मिक गतिविधि सञ्चालन हुन्छन्।

बूढानीलकण्ठ मेला : धार्मिक पर्यटन र सामाजिक एकताको अवसर

हरिबोधिनी एकादशीमा बूढानीलकण्ठ मन्दिरमा लाग्ने मेला धार्मिक आस्थाको ठूलो केन्द्र हो। यस दिन काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न स्थानबाट मात्र होइन, देशका अन्य जिल्लाबाट समेत श्रद्धालुहरू दर्शनका लागि आउने गर्दछन्। मन्दिर परिसरमा पूजा, भजनकीर्तन, धार्मिक अनुष्ठान र दर्शनको वातावरण बन्ने गर्दछ।

यस मेलाले धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन, स्थानीय व्यापार, रोजगारी र सांस्कृतिक पहिचानको विकासमा समेत योगदान पुर्‍याउन सक्छ। बूढानीलकण्ठ नगरपालिका र यस क्षेत्रका स्थानीय बासिन्दाका लागि यो मेला धार्मिक मात्र नभई सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको अवसर पनि हो।

यस्तो महत्त्वपूर्ण धार्मिक सम्पदाको संरक्षण र व्यवस्थापनमा मन्दिरका महन्त, गुठी, स्थानीय समुदाय, नगरपालिका, सुरक्षा निकाय, व्यवसायी तथा भक्तजनबीच सहकार्य आवश्यक छ। मन्दिर परिसरको सरसफाइ, खानेपानी, शौचालय, यातायात व्यवस्थापन, भीड नियन्त्रण र श्रद्धालुका लागि सहज दर्शनको व्यवस्था मिलाउनु सबैको साझा दायित्व हो।

धार्मिक मेलालाई कुनै विवाद, स्वार्थ वा प्रतिस्पर्धाको विषय बनाउनु हुँदैन। यो सबैको साझा आस्था र सांस्कृतिक सम्पदा हो। यसको व्यवस्थापन पारदर्शी, व्यवस्थित र सहभागितामूलक हुनुपर्छ। मन्दिरको गरिमा कायम राख्दै स्थानीय समुदायको अपनत्व र सहभागिता बढाउन सके धार्मिक पर्यटनको दीर्घकालीन विकासमा सहयोग पुग्नेछ।

धर्म, संस्कृति र प्रकृतिको संरक्षण हाम्रो जिम्मेवारी

हरिबोधिनी एकादशीले भगवान् विष्णुको जागरणको धार्मिक सन्देश मात्र दिँदैन, यसले मानिसलाई पनि अज्ञानता, आलस्य, नकारात्मकता र विकृतिबाट जागृत हुन प्रेरित गर्छ। व्रत बस्नु, पूजा गर्नु र मन्दिर दर्शन गर्नु धार्मिक अभ्यास हुन्; तर त्यसभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण कुरा सत्य, सदाचार, सेवा, करुणा, सहिष्णुता र परोपकारलाई जीवनमा आत्मसात् गर्नु हो।

तुलसी विवाहले प्रकृतिको सम्मान गर्न सिकाउँछ। भगवान् विष्णुको जलशयनले सृष्टि र जीवनको निरन्तरताको प्रतीकात्मक सन्देश दिन्छ। चातुर्मासको परम्पराले संयम, धैर्य र आत्मअनुशासनको महत्त्व बुझाउँछ। बूढानीलकण्ठ मन्दिरको ऐतिहासिक अस्तित्वले आफ्नो मौलिक सभ्यता र सम्पदाप्रति गर्व गर्न प्रेरित गर्छ।

आजको पुस्ताले यस्ता धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदालाई केवल दर्शन गर्ने स्थानका रूपमा मात्र नहेरी तिनको इतिहास, महत्त्व र संरक्षणको जिम्मेवारी पनि बुझ्नुपर्छ। मन्दिरको मौलिक स्वरूप जोगाउने, धार्मिक वातावरण स्वच्छ राख्ने, सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिने र नयाँ पुस्तालाई यसको महत्त्व बुझाउने काम आवश्यक छ।

बूढानीलकण्ठ नारायण मन्दिर हाम्रो आस्था, इतिहास र पहिचानको धरोहर हो। यसको संरक्षण, प्रचारप्रसार र व्यवस्थित विकासले नेपालको धार्मिक पर्यटनलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत चिनाउन मद्दत पुर्‍याउन सक्छ।

हरिबोधिनी एकादशीको पावन अवसरमा भगवान् श्रीहरि विष्णु तथा बूढानीलकण्ठ नारायणसँग सम्पूर्ण नेपालीमा सुख, शान्ति, समृद्धि, सुस्वास्थ्य र सद्भाव कायम रहोस् भन्ने प्रार्थना गरौँ।

ॐ नमो नारायणाय ! जय श्री बूढानीलकण्ठ नारायण !

मुकुन्द ढुंगाना

प्रतिक्रिया

Leave a Reply

slot gacor