काठमाडौँ। नेपालको प्रत्येक राजनीतिक परिवर्तन र जनआन्दोलनको साक्षी बनेको काठमाडौँको ऐतिहासिक ‘खुलामञ्च’ एक दशकको बन्द र अतिक्रमणपछि पुनः राजनीतिक तथा सार्वजनिक गतिविधिहरूका लागि तयार भएको छ। लामो समयको अवरोध र नागरिक आन्दोलनपश्चात् पुरानै स्वरूपमा फर्किएको खुलामञ्चमा आइतबारदेखि प्रमुख प्रतिपक्षी दल नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनको भव्य उद्घाटन हुँदैछ।

ऐतिहासिक परिवर्तनको केन्द्र: खुलामञ्च

खुलामञ्च केवल एउटा मैदान मात्र नभएर नेपालको प्रजातान्त्रिक इतिहासको सत्ताविरोधी ‘हेडक्वार्टर’ का रूपमा परिचित छ:

• २०३७ को जनमतसंग्रह: बीपी कोइरालाले बहुदलीय व्यवस्थाको पक्षमा र निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध यही मञ्चमा उभिएर सम्बोधन गरेपछि यो सर्वसाधारणका लागि निर्भीक रूपमा विचार व्यक्त गर्ने साझा थलो बनेको थियो।

• २०४७ को ऐतिहासिक चुनौती: तत्कालीन एमाले नेता मदन भण्डारीले राजा वीरेन्द्रलाई ‘श्रीपेच फुकालेर चुनावमा उठ्न’ दिएको चर्चित चुनौती यही खुलामञ्चबाटै गुञ्जिएको थियो।

• आन्दोलनहरूको केन्द्र: २०४६ र २०६२/०६३ को जनआन्दोलनमा जनप्रदर्शनको मुख्य केन्द्र यही स्थान बन्यो। गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइराला, मनमोहन अधिकारी, माधव नेपाल, पुष्पकमल दाहाल र केपी शर्मा ओलीसम्मका शीर्ष नेताहरूले यहीँबाट नागरिकलाई सम्बोधन गरे।

• युवा नेतृत्वको उदय: विद्यार्थी राजनीतिबाट उदाएका कांग्रेस सभापति गगन थापाले पनि खुलामञ्चमै दमदार भाषण गरेर आफ्नो राजनीतिक पहिचान स्थापित गरेका थिए।

अतिक्रमण, आन्दोलन र पुनःस्थापना

विगत १०-१२ वर्षको अवधिमा खुलामञ्च ठूलो अतिक्रमणको चपेटामा पर्यो। काठमाडौँ महानगरपालिकाले सर्वसाधारणका लागि बन्द गराई यहाँ अस्थायी बसपार्क, निर्माण सामग्री राख्ने ठाउँ र व्यापारिक सटरहरू निर्माण गरेको थियो।

भूमिगत पार्किङ बनाउने योजनाविरुद्ध सर्वसाधारण र नागरिक समाजले ‘अकुपाइ टुँडिखेल’ लगायतका सशक्त अभियान चलाएपछि महानगर आफ्नो निर्णयबाट पछि हट्यो। काठमाडौँ महानगरपालिकाको पहलमा सबै भौतिक संरचना हटाई, सरसफाइ र दुबो रोपेर २०८३ वैशाखदेखि खुलामञ्चलाई पुनः सर्वसाधारण र सार्वजनिक कार्यक्रमका लागि खुला गरियो।

काठमाडौँ महानगरका प्रवक्ता नवीन मानन्धरका अनुसार विगतका सम्पूर्ण बाधाहरू हटाएर खुलामञ्चलाई पहिलाकै स्वरूपमा फर्काइएको छ र अबदेखि प्रतिदिन ५ हजार रुपैयाँ शुल्क तोकेर कार्यक्रम सञ्चालन गर्न दिने व्यवस्था गरिएको छ।

कांग्रेस महाधिवेशनका लागि ४ दिन बुक

नेपाली कांग्रेसले असोज १८ गतेदेखि सुरु हुने १५औँ महाधिवेशनको उद्घाटन सत्रका लागि खुलामञ्च ४ दिनका लागि बुक गरेको छ। पार्टीले दैनिक दुई सिफ्टको १० हजारका दरले ४० हजार रुपैयाँ भाडा र सरसफाइबापत २० हजार रुपैयाँ महानगरलाई बुझाएको छ।

कांग्रेस निर्वाचन समितिका प्रमुख प्रेमबहादुर खड्काका अनुसार देशभरीबाट चुनिएका करिब ७ हजार महाधिवेशन प्रतिनिधिहरू महाधिवेशनमा सहभागी हुँदैछन्।

टुँडिखेलको इतिहास र खुलामञ्चको भविष्य

विगतमा विशाल टुँडिखेलकै एक हिस्सा रहेको यो भूभाग राजा महेन्द्रको पालामा खण्डीकृत हुन सुरु भएको थियो। २०१९ सालमा ‘रत्न पार्क’ र २०३० सालमा आम नागरिकले विचार राख्न र नाटक/कार्यक्रम गर्न ‘खुलामञ्च’ बनाइएको थियो।

पुराना टुँडिखेलको ठूलो भाग सेनाको कब्जामा (सैन्य हेडक्वार्टर र सैनिक मञ्च) पुगे पनि, नागरिक स्तरको दबाबका कारण खुलामञ्च भने पुनः जनताकै हातमा फर्किएको छ। एक दशकपछि प्रमुख प्रतिपक्षी दल कांग्रेसको महाधिवेशनसँगै खुलामञ्चबाट पुनः नागरिक र प्रजातान्त्रिक आवाज गुञ्जिने सुनिश्चित भएको छ।