काठमाडौं उपत्यकाको उत्तरतर्फ फैलिएको शिवपुरीको काखमा अवस्थित बूढानीलकण्ठ नगरपालिका–५, डाँडागाउँ एउटा सामान्य बस्ती मात्र होइन, प्रकृति, इतिहास, संस्कृति र पर्यटनको सम्भावना बोकेको सुन्दर भूभाग हो। यहाँबाट हेर्दा काठमाडौं उपत्यका साँच्चै स्वर्गको टुक्राजस्तै देखिन्छ। बिहानको घामसँगै हरियालीले ढाकिएको उपत्यका, हिमालको पृष्ठभूमि, साँझपख अस्ताउँदै गरेको सूर्यको सुनौलो दृश्य र राति लाखौँ बत्तीले झिलिमिली बनेको राजधानी—यी सबै दृश्यले डाँडागाउँलाई विशेष बनाउँछन्।

मुकुन्द ढुंगानाले देखेको डाँडागाउँ केवल आँखाले देखिने दृश्य होइन, एउटा सम्भावनाको कथा हो। यो त्यस्तो ठाउँ हो, जहाँ प्रकृतिले अनुपम सौन्दर्य दिएको छ तर योजनाबद्ध विकास र प्रचार–प्रसारको अभावका कारण अझै धेरै मानिसको नजरमा पर्न सकेको छैन।

आज संसारभर मानिसहरू प्रकृतिसँग नजिक हुन, शान्त वातावरणमा समय बिताउन, स्थानीय संस्कृति बुझ्न र नयाँ अनुभव लिन यात्रा गर्छन्। यस्तो अवस्थामा काठमाडौंको भीडभाडबाट केही मिनेटमै पुग्न सकिने डाँडागाउँलाई उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

डाँडागाउँको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

डाँडागाउँको इतिहास काठमाडौं उपत्यकाको पुरानो सभ्यता र ग्रामीण जीवनसँग जोडिएको छ। शिवपुरी क्षेत्रको आसपासका बस्तीहरू परम्परागत रूपमा कृषि, पशुपालन र स्थानीय संस्कृतिमा आधारित जीवनशैली बोकेर विकसित भएका हुन्।

पहाडको टाकुरामा रहेका यस्ता बस्तीहरू विगतमा केवल बसोबासका क्षेत्र थिएनन्, बरु उपत्यकाको सुरक्षा, व्यापारिक मार्ग र सामाजिक सम्बन्धका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिन्थे। वरपरका गाउँहरूबीचको सांस्कृतिक आदान–प्रदान, जात्रा, पर्व र स्थानीय परम्पराले यहाँको सामाजिक पहिचान निर्माण गरेको छ।

डाँडागाउँको भौगोलिक अवस्थिति आफैंमा यसको ऐतिहासिक महत्व हो। पहाडको उचाइमा रहेका बस्तीहरूबाट उपत्यकाको अवस्था नियाल्न सकिन्थ्यो। प्राकृतिक स्रोत, पानीका मुहान, जंगल र खेतीयोग्य जमिनसँग सम्बन्धित जीवनशैलीले यहाँका समुदायलाई पुस्तौँदेखि जोड्दै आएको छ।

समय परिवर्तनसँगै काठमाडौं उपत्यकाको विस्तार भयो। गाउँ र शहरबीचको दूरी घट्दै गयो। तर डाँडागाउँले अझै आफ्नो प्राकृतिक पहिचान र ग्रामीण सौन्दर्यलाई जोगाइरहेको छ।

प्रकृतिले दिएको अनुपम उपहार

डाँडागाउँको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति यसको प्राकृतिक सौन्दर्य हो। यहाँबाट देखिने काठमाडौं उपत्यकाको दृश्य आफैंमा पर्यटक आकर्षित गर्ने पर्याप्त आधार हो।

बिहान कुहिरो हट्दै जाँदा देखिने हरियाली, टाढा देखिने हिमाली क्षेत्र, चिसो हावा र शान्त वातावरणले जो कोहीलाई आकर्षित गर्छ। शहरको धुलो, धुवाँ र कोलाहलबाट केही समय टाढा बसेर प्रकृतिसँग रमाउन चाहने मानिसका लागि डाँडागाउँ उत्कृष्ट स्थान बन्न सक्छ।

विशेषगरी सूर्योदय र सूर्यास्त हेर्न चाहने पर्यटकका लागि यो क्षेत्र निकै सम्भावनायुक्त छ। फोटो खिच्ने, प्रकृतिको अवलोकन गर्ने, ध्यान तथा योग गर्ने, छोटो पदयात्रा गर्ने मानिसका लागि डाँडागाउँ उपयुक्त गन्तव्य बन्न सक्छ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्भावना

बूढानीलकण्ठ क्षेत्र धार्मिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ। प्रसिद्ध बूढानीलकण्ठ मन्दिर, शिवपुरी क्षेत्र र आसपासका धार्मिक स्थलहरूले यस क्षेत्रको पहिचानलाई अझ बलियो बनाएका छन्।

धार्मिक पर्यटनसँग प्रकृति पर्यटनलाई जोड्न सकिने ठूलो सम्भावना छ। धार्मिक स्थल दर्शन गर्न आउने पर्यटकलाई डाँडागाउँसम्म पुर्‍याउन सके उनीहरूको बसाइ अवधि बढाउन सकिन्छ।

स्थानीय संस्कृति, परम्परागत जीवनशैली, स्थानीय खानाका परिकार र गाउँले आतिथ्यलाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ। यसले स्थानीय समुदायलाई प्रत्यक्ष आर्थिक लाभ पुर्‍याउनेछ।

डाँडागाउँलाई पर्यटकीय गन्तव्य बनाउँदा हुने फाइदा

डाँडागाउँलाई व्यवस्थित पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा विकास गर्दा सबैभन्दा ठूलो लाभ स्थानीय समुदायले पाउनेछन्।

१. रोजगारी सिर्जना

पर्यटन विकास भएपछि स्थानीय युवाले आफ्नै क्षेत्रमा रोजगारी पाउन सक्छन्। होमस्टे, होटल, रेस्टुरेन्ट, गाइड सेवा, यातायात, हस्तकला तथा स्थानीय उत्पादन बिक्रीबाट आयआर्जनका अवसर सिर्जना हुन्छन्।

२. स्थानीय अर्थतन्त्र बलियो हुने

पर्यटकको आगमन बढेपछि स्थानीय उत्पादनको माग बढ्छ। कृषि उत्पादन, घरेलु सामग्री, स्थानीय परिकार र हस्तकलाले बजार पाउँछन्।

३. गाउँको पहिचान राष्ट्रिय स्तरमा पुग्ने

अहिले धेरै सुन्दर ठाउँहरू प्रचारको अभावमा ओझेलमा छन्। डाँडागाउँलाई उचित रूपमा चिनाउन सके यो काठमाडौंको नयाँ पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्छ।

४. वातावरण संरक्षणमा सहयोग

पर्यटन विकाससँगै प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने भावना पनि बढ्छ। जंगल, पानीका स्रोत र जैविक विविधताको संरक्षणमा समुदाय सक्रिय हुन सक्छ।

५. शहर र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध बलियो हुने

काठमाडौंजस्तो व्यस्त शहर नजिकै प्राकृतिक विश्रामस्थल हुनु आवश्यक छ। डाँडागाउँले राजधानीवासीलाई छोटो दूरीमै प्रकृतिसँग जोड्ने अवसर दिन सक्छ।

के गर्नुपर्छ डाँडागाउँलाई पर्यटकीय गन्तव्य बनाउन?

डाँडागाउँलाई पर्यटकीय क्षेत्र बनाउन केवल प्राकृतिक सौन्दर्य पर्याप्त हुँदैन। आवश्यक पूर्वाधार र योजनाबद्ध काम आवश्यक छ।

सबैभन्दा पहिले यहाँ पुग्ने बाटो, पैदल मार्ग, विश्रामस्थल, खानेपानी, सरसफाइ र सुरक्षा व्यवस्थालाई व्यवस्थित बनाउनुपर्छ।

त्यस्तै, दृश्यावलोकन केन्द्र (भ्यु टावर), फोटो स्पट, पदमार्ग, साइकल मार्ग र प्राकृतिक पार्क निर्माण गर्न सकिन्छ।

स्थानीय युवालाई पर्यटनसम्बन्धी तालिम दिएर गाइड, होमस्टे सञ्चालक र आतिथ्य सेवामा दक्ष बनाउन सकिन्छ।

डिजिटल माध्यमबाट डाँडागाउँको प्रचार–प्रसार गर्न आवश्यक छ। सामाजिक सञ्जाल, पर्यटन वेबसाइट र प्रचार सामग्रीमार्फत देश तथा विदेशका पर्यटकसम्म यसको जानकारी पुर्‍याउन सकिन्छ।

हामीले अवसर चिन्नुपर्ने समय

नेपाल प्राकृतिक सम्पदाले धनी देश हो। तर धेरै सुन्दर स्थानहरू अझै पर्याप्त रूपमा चिनिएका छैनन्। डाँडागाउँ पनि त्यस्तै सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो।

पर्यटन भनेको केवल पर्यटक ल्याउने कुरा होइन, स्थानीय जीवनस्तर सुधार्ने, संस्कृति संरक्षण गर्ने र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध बलियो बनाउने माध्यम पनि हो।

मुकुन्द ढुंगानाले देखेको डाँडागाउँ एउटा सुन्दर दृश्य मात्र होइन, भविष्यको सम्भावना हो। यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई योजनाबद्ध विकाससँग जोड्न सके यो क्षेत्र काठमाडौंको महत्वपूर्ण पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्छ।

अब आवश्यकता छ—डाँडागाउँलाई केवल बस्तीका रूपमा होइन, नेपालको गौरव गर्नलायक पर्यटकीय सम्पदाका रूपमा हेर्ने।

प्रकृतिले दिएको यो उपहारलाई चिनौं, संरक्षण गरौं र संसारसामु चिनाऔं।