वरिष्ठ स्त्री तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ डा. भोला रिजालको जीवन केवल चिकित्साको कथा होइन। यो संवेदना, संघर्ष, साहित्य, अध्यात्म र सेवाको एउटा प्रेरणादायी यात्रा हो। आफ्नी श्रीमतीको प्रसूति पीडाले उनलाई जुन बाटोमा डोर्‍यायो, त्यही यात्राले आज हजारौँ परिवारलाई सन्तानको खुसी दिएको छ।

एउटा रात, जसले जीवनको बाटो बदल्यो

वि.सं. २०३५ तिरको कुरा हो। डा. भोला रिजाल राजविराज अस्पतालमा मेडिकल अफिसरका रूपमा कार्यरत थिए। उनी पत्नी सरला र परिवारसँग राजविराजमै बस्दै आएका थिए।

त्यही बेला तेस्रो सन्तान जन्माउने समय आयो। पत्नी सरलालाई प्रसूति व्यथा सुरु भयो। तर राजविराजमा आवश्यक उपचार सम्भव थिएन। अवस्था झन् जटिल बन्दै गयो। बच्चा जन्मन सकेको थिएन, गर्भभित्रको पानी फुटिसकेको थियो, ज्वरो १०४ डिग्री पुगेको थियो।

सरलाको पीडा देखेर भोला आफैँ विचलित भए। तत्कालीन अञ्चलाधीश महेशकुमार उपाध्यायको सहयोगमा राति नै उनलाई विराटनगर लगियो। बिहान करिब ४ बजे डा. कस्तुरी मल्लको टोलीले शल्यक्रिया गरेर आमा र बच्चा दुवैको जीवन जोगायो।

त्यो घटना डा. रिजालको जीवनको निर्णायक क्षण बन्यो।

“उनको पीडा हेर्दा मलाई नै सहन गाह्रो भइरहेको थियो। त्यतिबेला मैले महिलाले प्रसूतिको समयमा भोग्ने पीडा नजिकबाट महसुस गरेँ।”

त्यही अनुभवले उनलाई स्त्री तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ बन्न प्रेरित गर्‍यो।

भोला रिजाल बन्नुको पछाडि सरला

कुनै पनि सफल व्यक्तिको पछाडि एउटा अदृश्य शक्ति हुन्छ। डा. भोला रिजालको जीवनमा त्यो शक्ति हुन्—सरला रिजाल।

सानै उमेरमा विवाह भएको यो जोडीले संघर्षका धेरै बाटो पार गर्‍यो। डा. रिजाल अध्ययनका लागि घरबाट टाढा हुँदा सरला परिवार सम्हालेर बसिन्।

उनले कहिल्यै श्रीमानको यात्रामा बाधा पुर्‍याइनन्। बरु उनको सपना पूरा होस् भनेर आफूले धेरै जिम्मेवारी उठाइन्।

डा. रिजाल भन्छन्—

“मलाई रोक्न सक्ने उमेरकी थिइन्, तर उनले कहिल्यै रोक्न खोजिनन्। छोराछोरी हुर्काइन्, घर सम्हालिन् र मलाई अगाडि बढ्न साथ दिइन्।”

क्लिनिककी सहयोगीदेखि जीवनकी सहयात्रीसम्म

सन् १९८२ देखि चारखालस्थित सिद्धि पोली क्लिनिकमा काम सुरु गरेपछि सरला १३ वर्षसम्म डा. रिजालको साथमा रहिन्।

बिरामी व्यवस्थापन, अपरेशनका बेला आवश्यक सहयोग, बिरामीको हेरचाह—सरलाले चिकित्सकको भूमिका नभए पनि स्वास्थ्य सेवाको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेर काम गरिन्।

डा. रिजालको भनाइमा—

“सरलाको योगदान मेरो सफलताको सबैभन्दा ठूलो आधार हो।”

नेपालमा टेस्ट ट्युब बेबीको नयाँ अध्याय

डा. भोला रिजालको चिकित्सा यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धिमध्ये एक हो—नेपालमा टेस्ट ट्युब बेबी प्रविधिको सुरुवात।

उनकै प्रयासबाट नेपालमा पहिलो टेस्ट ट्युब बेबी ओम मणि तामाङ को जन्म भयो।

सन्तान प्राप्तिको आशा गुमाइसकेका धेरै दम्पतीलाई उनले नयाँ आशा दिए। सयौँ परिवारको आँगनमा खुसी फर्काए।

यही योगदानका कारण उनलाई धेरैले सम्मानपूर्वक ‘सन्तानेश्वर’ भनेर सम्बोधन गर्छन्।

चिकित्सक मात्र होइनन्, साहित्यकार पनि

डा. रिजालको अर्को परिचय हो—साहित्यकार।

चिकित्साको व्यस्तताबीच पनि उनले साहित्यलाई कहिल्यै टाढा राखेनन्।

उनले करिब दुई सय गीत लेखेका छन्। उनका गीत विभिन्न एल्बम र चलचित्रमा समावेश भएका छन्।

उनको साथमा सधैँ एउटा कलम र नोटबुक हुन्छ।

शल्यक्रियाको बीचमा कुनै सिर्जनात्मक विचार आयो भने टिपोट गर्छन्। गाडी चलाउँदा शब्द फुरे गाडी रोकेर लेख्छन्। राति सुत्नुअघि पनि लेखन उनको नियमित अभ्यास हो।

आध्यात्मिक यात्रामा भोला

चिकित्सा विज्ञानमा विश्वास गर्ने डा. रिजाल अध्यात्ममा पनि गहिरो आस्था राख्छन्।

ध्यान, भजन, सत्सङ्ग र धार्मिक चिन्तन उनको जीवनको अर्को पाटो हो।

उनी भन्छन्—

“भगवान भनेको आस्था हो। आस्थाले मानिसलाई सकारात्मक ऊर्जा दिन्छ।”

घरबाट बाहिर निस्कँदा र फर्किँदा पत्नी सरलाले स्थापना गरेको तुलसीको मन्दिर परिक्रमा गर्नु उनको नियमित अभ्यास हो।

संघर्षका दिनहरू पनि थिए

सफलताको यात्रामा डा. रिजालले कठिन समय पनि पार गरेका छन्।

पोस्ट ग्राजुएसन अध्ययनका क्रममा पारिवारिक कारणले पुर्ख्यौली घर बेच्नुपर्‍यो। आर्थिक र पारिवारिक जिम्मेवारीले उनलाई धेरै पटक परीक्षा लियो।

तर सरला सधैँ साथमा रहिन्।

भाडाको सामान्य घर, कठिन परिस्थिति र भविष्यको चिन्ताबीच पनि यो जोडीले एकअर्काको हात कहिल्यै छाडेन।

एक नजरमा डा. भोला रिजाल

पेशा: वरिष्ठ स्त्री तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ
विशेष योगदान: नेपालमा टेस्ट ट्युब बेबी सेवाका अग्रणी
पहिलो सफलता: ओम मणि तामाङको जन्म
साहित्य योगदान: करिब २०० गीत रचना
विशेष पहिचान: ‘सन्तानेश्वर’
जीवन दर्शन: सेवा नै जीवनको सार

समयरेखा

वि.सं. २०३५
श्रीमतीको प्रसूति घटनाले स्त्रीरोग विशेषज्ञ बन्न प्रेरणा दियो।

सन् १९८२
सिद्धि पोली क्लिनिकमा चिकित्सा अभ्यास सुरु।

नेपालमा टेस्ट ट्युब बेबी सेवा सुरु
ओम मणि तामाङको जन्मसँगै नयाँ इतिहास।

२०१५
पत्नी सरलालाई क्यान्सर देखियो, उपचारपछि सुधार।

हालसम्म
चिकित्सा, साहित्य र सामाजिक सेवामा निरन्तर सक्रिय।

डा. भोला रिजालको कथा एउटा चिकित्सकको सफलता मात्र होइन। यो एउटा मानिसको कथा हो, जसले आफ्नै जीवनको पीडालाई अरूको खुसीमा बदल्ने बाटो रोजे।

उनले हजारौँ आमाको पीडा कम गरे, धेरै परिवारको अधुरो सपना पूरा गरे र नेपाली चिकित्सा क्षेत्रमा अमूल्य योगदान दिए।

नामजस्तै सरल र भोला स्वभावका डा. रिजाल आज पनि सेवाको यात्रामा निरन्तर छन्।

किनकि उनका लागि जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि पद वा प्रसिद्धि होइन—कसैको अनुहारमा मुस्कान ल्याउनु हो।