मुकुन्द ढुंगाना।  सूचना प्रविधिको तीव्र विकाससँगै विश्वव्यापी सञ्चार प्रणालीमा आएको परिवर्तनले पत्रकारिताको स्वरूप नै बदलिदिएको छ। नेपाल पनि यस परिवर्तनबाट अछुतो छैन। एक समय छापा, रेडियो र टेलिभिजनले मात्र जनमत निर्माण गर्ने जिम्मेवारी वहन गर्थे भने आज अनलाइन मिडिया नेपाली समाजको सबैभन्दा प्रभावकारी सञ्चार माध्यमका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। समाचारको गति, सहज पहुँच, अन्तरक्रियात्मकता र विश्वव्यापी पहुँचका कारण अनलाइन पत्रकारिता आजको युगको अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ।

इन्टरनेट र स्मार्टफोनको विस्तारसँगै समाचार उपभोग गर्ने नागरिकको बानीमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। बिहान पत्रिका कुर्ने, रेडियोको समाचार बुलेटिन पर्खने वा टेलिभिजनको निश्चित समयमा समाचार हेर्ने परम्परा क्रमशः डिजिटल प्लेटफर्मले विस्थापित गरिरहेको छ। अहिले मानिसले जहाँसुकै, जुनसुकै समयमा मोबाइल फोनमार्फत केही सेकेन्डमै विश्वभरका घटनाक्रम थाहा पाउन सक्छ। यही परिवर्तनले अनलाइन पत्रकारितालाई सबैभन्दा प्रभावकारी सञ्चार माध्यमको रूपमा उभ्याएको हो।

नेपालमा अनलाइन पत्रकारिताको सुरुआत इन्टरनेट सेवाको विस्तारसँगै भएको हो। प्रारम्भिक चरणमा सीमित स्रोत र प्रविधिका कारण यसको प्रभाव न्यून थियो। तर सूचना प्रविधिको विकास, इन्टरनेटको पहुँच विस्तार र सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियतासँगै अनलाइन पत्रकारिताले अभूतपूर्व गति लियो। आज अधिकांश राष्ट्रिय दैनिक, टेलिभिजन, एफएम रेडियो तथा नयाँ सञ्चार संस्थाहरूले आफ्नो मुख्य प्लेटफर्मकै रूपमा अनलाइन संस्करण सञ्चालन गरिरहेका छन्। धेरै नयाँ सञ्चार संस्थाहरू त केवल डिजिटल माध्यममै आधारित छन्।

अनलाइन पत्रकारिताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको तात्कालिकता (Immediacy) हो। कुनै पनि घटना घटेको केही मिनेटभित्रै समाचार विश्वभर पुग्न सक्छ। यही कारण आज सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र, राजनीतिक दल, सामाजिक संस्था र आम नागरिकसमेत सूचना प्राप्तिका लागि सबैभन्दा पहिले अनलाइन समाचार पोर्टल वा सामाजिक सञ्जालमा पुग्ने गरेका छन्। यसले सूचना प्रवाहलाई तीव्र बनाएको छ भने नागरिकलाई निर्णय गर्न आवश्यक सूचना तत्काल उपलब्ध गराउने वातावरण पनि सिर्जना गरेको छ।

अनलाइन मिडियाको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता यसको विश्वव्यापी पहुँच हो। विदेशमा रहेका लाखौं नेपालीले आफ्नै देशका समाचार, राजनीति, अर्थतन्त्र, समाज, खेलकुद, कला, साहित्य र स्थानीय गतिविधिबारे तत्काल जानकारी प्राप्त गरिरहेका छन्। प्रवासमा रहेका नेपाली र मातृभूमिबीच सूचना र भावनात्मक सम्बन्ध कायम राख्न अनलाइन मिडियाले अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।

अनलाइन पत्रकारिताले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतालाई पनि नयाँ आयाम दिएको छ। परम्परागत सञ्चार माध्यममा स्थान नपाउने धेरै विषय, स्थानीय समस्या, नागरिकका आवाज, युवा पुस्ताका विचार तथा वैकल्पिक दृष्टिकोणलाई अनलाइन माध्यमले प्राथमिकता दिएको छ। यसले लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई थप बलियो बनाउनुका साथै नागरिक सहभागितालाई पनि विस्तार गरेको छ।

यद्यपि, अवसरसँगै चुनौतीहरू पनि उत्तिकै गम्भीर छन्। सबैभन्दा ठूलो चुनौती विश्वसनीयता र तथ्य परीक्षण (Fact Checking) को हो। ब्रेकिङ समाचारमा पहिलो हुने प्रतिस्पर्धाका कारण कतिपय अनलाइन माध्यमले पर्याप्त पुष्टि नगरी समाचार प्रकाशन गर्ने गरेका छन्। यसले गलत सूचना, अफवाह र भ्रामक सामग्री फैलिने जोखिम बढाएको छ। समाचारको गति जति महत्वपूर्ण छ, त्यसभन्दा बढी महत्वपूर्ण यसको सत्यता हो। पत्रकारिताको आधारभूत मूल्य—सत्य, निष्पक्षता, सन्तुलन र जिम्मेवारी—अनलाइन पत्रकारितामा पनि उत्तिकै अनिवार्य छन्।

अर्को चुनौती अनलाइन मिडियाको अनियन्त्रित विस्तार हो। न्यून लगानीमा वेबसाइट सञ्चालन गर्न सकिने भएकाले पर्याप्त पत्रकारिता ज्ञान, सम्पादकीय प्रणाली र आचारसंहिताबिनै धेरै अनलाइन माध्यम सञ्चालनमा आएका छन्। यसले समग्र पत्रकारिताको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउने अवस्था सिर्जना गरेको छ। केही व्यक्तिले पत्रकारितालाई सार्वजनिक उत्तरदायित्वभन्दा बढी व्यक्तिगत स्वार्थ र दबाब सिर्जनाको माध्यम बनाउँदा समग्र क्षेत्रकै प्रतिष्ठामा असर परेको छ।

डिजिटल युगको पत्रकार केवल समाचार लेख्ने व्यक्ति मात्र होइन। उसले समाचार संकलन, फोटो तथा भिडियो खिच्ने, सम्पादन गर्ने, डिजिटल प्रकाशन गर्ने, सामाजिक सञ्जाल व्यवस्थापन गर्ने, तथ्य परीक्षण गर्ने र साइबर सुरक्षाबारे समेत ज्ञान राख्नुपर्ने अवस्था आएको छ। त्यसैले आजको अनलाइन पत्रकार सूचना प्रविधि, भाषा, सम्पादन, मल्टिमिडिया र डिजिटल नैतिकतामा समान रूपमा दक्ष हुन आवश्यक छ।

नेपाल सरकारले अनलाइन सञ्चार माध्यमलाई नियमन गर्ने प्रयासस्वरूप विभिन्न निर्देशिका र नीतिगत व्यवस्था ल्याएको भए पनि अझै स्पष्ट, समयानुकूल र पत्रकारिताको स्वतन्त्रतालाई सम्मान गर्ने छुट्टै कानुनी संरचनाको आवश्यकता महसुस भइरहेको छ। नियमनको नाममा नियन्त्रण गर्ने होइन, जिम्मेवार पत्रकारितालाई प्रोत्साहन गर्ने नीति आवश्यक छ। साथै, दर्ता, वर्गीकरण, आचारसंहिता, श्रम अधिकार, विज्ञापन नीति तथा डिजिटल सुरक्षा सम्बन्धी स्पष्ट व्यवस्था भए मात्र यो क्षेत्र थप व्यवस्थित बन्न सक्छ।

अनलाइन मिडियाको भविष्य केवल राज्यको नीतिमा निर्भर छैन। सञ्चार संस्था, सम्पादक, पत्रकार र सञ्चारसम्बद्ध संघ–संस्थाहरूले पनि व्यावसायिकता, आचारसंहिता र आत्मनियमनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। क्लिक र भ्युजको प्रतिस्पर्धाभन्दा गुणस्तरीय, अनुसन्धानमूलक र तथ्यमा आधारित पत्रकारितालाई केन्द्रमा राख्न सके मात्र अनलाइन पत्रकारिताले दीर्घकालीन विश्वास जित्न सक्छ।

आजको युग सूचना प्रविधिको युग हो, र सूचना नै शक्ति हो। यस्तो अवस्थामा सूचना सबैभन्दा छिटो, प्रभावकारी र व्यापक रूपमा प्रवाह गर्ने माध्यम अनलाइन पत्रकारिता बनेको छ। आगामी दिनमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डेटा पत्रकारिता, मल्टिमिडिया स्टोरीटेलिङ र मोबाइल पत्रकारिताको विस्तारसँगै यसको प्रभाव अझ बढ्ने निश्चित छ।

यसैले अब बहस अनलाइन मिडिया आवश्यक छ कि छैन भन्ने होइन; प्रश्न अब यस्तो छ—अनलाइन मिडियालाई कसरी अझ विश्वसनीय, जिम्मेवार, व्यावसायिक र लोकतान्त्रिक बनाउने? यदि राज्य, सञ्चार संस्था, पत्रकार र समाज सबैले आ–आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्न सके, अनलाइन मिडिया केवल सबैभन्दा प्रभावकारी सञ्चार माध्यम मात्र होइन, नेपालको लोकतन्त्र, सुशासन र सामाजिक रूपान्तरणको सबैभन्दा शक्तिशाली आधार बन्नेछ।