मानिस जन्मिन्छ, बाँच्छ र अन्ततः मर्छ। यो सत्य यति सरल देखिए पनि यसको अर्थ र कारणबारे मानव सभ्यताले हजारौँ वर्षदेखि प्रश्न गर्दै आएको छ। मानिसको जन्म र मृत्यु किन हुन्छ? के यो सबै भगवानले निर्धारण गर्नुभएको हो, वा प्रकृति र कर्मको स्वाभाविक नियम?

जन्म: संयोग कि उद्देश्य?

वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा मानिसको जन्म जैविक प्रक्रिया हो। पुरुष र महिलाको जैविक मिलनबाट नयाँ जीवनको सुरुवात हुन्छ। तर यति मात्रले मानिसको जन्मको रहस्य पूरा व्याख्या गर्दैन। किनभने हरेक मानिस फरक स्वभाव, फरक क्षमता र फरक भाग्य लिएर जन्मिन्छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार जन्म भगवानको इच्छा हो। हिन्दू दर्शनमा आत्मा अमर मानिन्छ र शरीर परिवर्तनशील। आत्माले कर्मअनुसार नयाँ शरीर पाउँछ भन्ने विश्वास छ। बौद्ध दर्शनले पनि जन्मलाई कर्म र चेतनासँग जोडेर हेर्छ।

यसरी हेर्दा जन्म केवल संयोग होइन, जीवनयात्राको अर्को अध्याय जस्तो देखिन्छ।

जीवन: परीक्षा कि अवसर?

मानिसलाई दिइएको जीवनलाई कसैले परीक्षा भन्छ, कसैले अवसर। कोही सुखमा जन्मिन्छ, कोही दुःखमा। कोही लामो जीवन पाउँछ, कोही छोटो। यही असमानताले मानिसलाई भगवानप्रति प्रश्न गर्न बाध्य बनाउँछ—यदि भगवान छन् भने किन सबैलाई समान जीवन दिएनन्?

दार्शनिकहरू भन्छन्—जीवन समान नभए पनि सबैलाई रोज्ने स्वतन्त्रता दिइएको छ। कसरी बाँच्ने, के गर्ने, के बन्ने भन्ने निर्णय मानिस आफैंले गर्छ। यही स्वतन्त्रताले मानिसलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ।

मृत्यु: अन्त्य कि अर्को सुरुवात?

मृत्यु मानिसको सबैभन्दा ठूलो डर हो। तर के मृत्यु साँच्चै अन्त्य हो?

वैज्ञानिक दृष्टिले मृत्यु शरीरको अन्त्य हो—हृदय रोकिन्छ, मस्तिष्क निष्क्रिय हुन्छ। तर धार्मिक र दार्शनिक दृष्टिले मृत्यु रूपान्तरण हो। शरीर नष्ट हुन्छ, तर चेतना वा आत्मा अर्को यात्रामा जान्छ भन्ने विश्वास छ।

भगवद्गीतामा भनिएको छ—“जसरी मानिसले पुरानो लुगा फेरेर नयाँ लुगा लगाउँछ, त्यसैगरी आत्माले पुरानो शरीर त्यागेर नयाँ शरीर धारण गर्छ।”

यसले मृत्यु डराउने कुरा होइन, जीवनको प्राकृतिक नियम भएको संकेत गर्छ।

भगवानको देन कि कर्मको परिणाम?

यो प्रश्नको एउटै उत्तर छैन। कसैका लागि जीवन र मृत्यु भगवानको योजना हो, कसैका लागि कर्मको परिणाम, त कसैका लागि शुद्ध प्रकृतिको नियम।

सायद सत्य यी सबैको बीचमा कतै छ।
भगवानले नियम बनाएका हुन्, प्रकृतिले त्यसलाई सञ्चालन गर्छ र मानिसले कर्ममार्फत आफ्नो बाटो तय गर्छ।

निष्कर्ष: जीवनको अर्थ के हो?

मानिसको जन्म र मृत्यु किन हुन्छ भन्ने प्रश्नभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न सायद यो हो—जन्मिएपछि हामी कसरी बाँच्छौँ?

जीवन छोटो होस् वा लामो, यसको मूल्य कर्मले तय गर्छ। मृत्यु अवश्यंभावी छ, तर त्यसअगाडिको जीवन हाम्रो हातमा छ।

सायद जन्म भगवानको देन हो, मृत्यु प्रकृतिको नियम हो र जीवन—मानिसको जिम्मेवारी।