काठमाडौँ ।  नेपालमा मुटु सम्बन्धी रोगको जोखिम दिनानुदिन बढ्दै गएको छ। जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन, अस्वस्थ खानपान, धूम्रपान, मदिरा सेवन, उच्च रक्तचाप र मधुमेहजस्ता समस्याका कारण मुटु रोग अब शहरी क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन, गाउँ–दुर्गम भेगसम्म फैलँदै गएको छ।

यसै सन्दर्भमा, ईसीजी (इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम) आजको समयको सबैभन्दा सरल, सुरक्षित र भरपर्दो परीक्षणका रूपमा स्थापित भएको छ।

ईसीजी के हो?

ईसीजी परीक्षणले मुटुको विद्युतीय गतिविधि रेकर्ड गर्छ। साना इलेक्ट्रोडहरू छाती, हात र खुट्टामा टाँसेर मुटुबाट उत्पन्न विद्युतीय तरंग कागज वा स्क्रिनमा देखाइन्छ। परीक्षण पूर्ण रूपमा पीडारहित हुन्छ र केही मिनेटमै सम्पन्न हुन्छ।

कसलाई ईसीजी आवश्यक छ?

विशेषज्ञहरूका अनुसार निम्न अवस्थामा ईसीजी परीक्षण अत्यावश्यक हुन्छ:

छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो

मुटुको धड्कन अनियमित

चक्कर लाग्ने वा अचानक बेहोस हुने

उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मोटोपन वा दीर्घकालीन मुटु रोग भएका बिरामी

ईसीजी रिपोर्टबाट मुटुको लय, धड्कनको गति, मांसपेशीमा रगत आपूर्ति र विद्युतीय प्रवाहमा अवरोधको स्पष्ट जानकारी प्राप्त हुन्छ। यसले हर्ट अट्याक, आर्थिमिया, हर्ट ब्लक, आर्टियल फाइब्रलेसन जस्ता गम्भीर समस्या समयमै पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ।

ईसीजीका प्रकारहरू

चिकित्सक अभ्यासमा हाल तीन प्रकारका ईसीजी परीक्षण प्रचलित छन्:

रेस्टिङ ईसीजी – आरामको अवस्थामा गरिन्छ।

अभ्यास ईसीजी (टीएमटी) – हिँड्दा वा दौडिँदा।

हल्टर मोनिटरिङ – २४–४८ घण्टा मुटुको गतिविधि निरन्तर रेकर्ड।

ईसीजीको महत्व

आकस्मिक रूपमा छाती दुख्ने वा हर्ट अट्याकको शंका हुने अवस्थामा जीवन जोगाउन मद्दत।

प्रारम्भिक चरणमै मुटु समस्या पत्ता लागे उपचार छिटो सुरु गर्न सकिन्छ।

दुर्गम भेगमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच नभएको अवस्थामा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमै मुटुको अवस्था मूल्यांकन गर्न सकिन्छ।

ईसीजी रिपोर्ट टेलिमेडिसिनमार्फत शहरका कार्डियोलोजिस्टलाई पठाएर सल्लाह लिन सकिन्छ, जसले अनावश्यक ढिलाइ कम गर्छ।

दुर्गम भेगमा ईसीजीको भूमिका

उच्च रक्तचाप, धूम्रपान, कुपोषण, श्रमप्रधान जीवनशैली र स्वास्थ्य चेतनाको कमी भएका क्षेत्रहरूमा मुटु रोगको जोखिम बढी।

सस्तो, छिटो र पोर्टेबल परीक्षणले हर्ट अट्याक, आर्थिमिया जस्ता समस्या प्रारम्भिक चरणमै पहिचान गर्न मद्दत।

एम्बुलेन्स ढिला हुने वा रिफरलमा समय लाग्ने रिमोट एरियामा ‘लाइफ-सेभिङ टुल’ को भूमिका।

विशेषज्ञहरू सुझाउँछन् कि प्रत्येक प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, सामुदायिक अस्पताल र एम्बुलेन्समा ईसीजी मेसिन र तालिम प्राप्त स्वास्थ्यकर्मी उपलब्ध गराउन आवश्यक छ।

निष्कर्ष

ईसीजी सामान्य र सानो परीक्षण भए पनि यसको प्रभाव अत्यन्त ठूलो छ। दुर्गम क्षेत्रमा सेवा विस्तार गर्न सकिएमा मुटु रोग समयमै पत्ता लाग्ने, सही उपचार निर्णय हुने र अनगिन्ती ज्यान जोगिने सम्भावना उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ।

(धराला, कार्डियाक टेक्नोलोजिस्ट)