मुकुन्द ढुंगाना । छठ पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, प्रकृति, सूर्य, जल, कृषि, स्वास्थ्य, परिवार र सामाजिक सद्भावप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने प्राचीन सांस्कृतिक परम्परा पनि हो। सूर्यलाई प्रत्यक्ष देवताका रूपमा पूजा गरिने यस पर्वमा अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ। संसारलाई उज्यालो, ऊर्जा र जीवन प्रदान गर्ने सूर्यप्रति सम्मान प्रकट गर्दै परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र सुस्वास्थ्यको कामना गरिन्छ।

कार्तिक शुक्ल षष्ठीका दिन विशेष महत्त्वका साथ मनाइने छठ पर्व चार दिनसम्म चल्छ। कठोर व्रत, शुद्धता, संयम, आस्था र सामूहिक सहभागिता यसका प्रमुख विशेषता हुन्। नेपालमा विशेषगरी तराई–मधेशमा परम्परागत रूपमा मनाइँदै आएको यो पर्व अहिले काठमाडौं उपत्यकासहित देशका विभिन्न सहर तथा गाउँमा उत्साहपूर्वक मनाउन थालिएको छ।

छठ पर्वको इतिहास र उत्पत्ति

छठ पर्वको सुरुवात कहिले र कुन स्थानबाट भयो भन्ने विषयमा ठोस ऐतिहासिक अभिलेख उपलब्ध छैन। यद्यपि सूर्य उपासनाको परम्परा वैदिक कालदेखि नै प्रचलित रहेको धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता छ। ऋग्वेदमा सूर्य, सविता र उषा अर्थात् बिहानको प्रकाशको महत्त्वबारे विभिन्न मन्त्रहरू उल्लेख गरिएका छन्। प्राचीन समयदेखि नै मानिसले सूर्यलाई जीवन, प्रकाश, ऊर्जा र प्रकृतिको आधार मानेर पूजा गर्दै आएको पाइन्छ।

छठ पर्वलाई सूर्य उपासनासँगै षष्ठी देवी अर्थात् छठी माताको आराधनासँग पनि जोडिन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार छठी मातालाई सन्तानको रक्षा गर्ने, परिवारमा सुख–शान्ति ल्याउने र सन्तानको दीर्घायु प्रदान गर्ने देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ।

यस पर्वको धार्मिक परम्परा पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएको छ। महाभारत तथा विभिन्न पुराणमा पाइने सूर्य उपासनासम्बन्धी प्रसङ्गलाई छठ पर्वको पौराणिक आधारका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

छठसँग जोडिएका प्रमुख पौराणिक कथा

१. महाभारत र द्रौपदीको सूर्य उपासना

महाभारतमा पाण्डवहरूको वनवास तथा अज्ञातवासका प्रसङ्गमा द्रौपदीले सूर्यदेवको आराधना गरेको धार्मिक कथा प्रचलित छ। विपत्तिको समयमा सूर्यदेवको उपासना गरी दुःख–कष्टबाट मुक्ति र परिवारको कल्याणको कामना गरिएको मान्यता छ।

यस कथाले कठिन परिस्थितिमा पनि धैर्य, विश्वास र आस्थाका साथ अघि बढ्नुपर्ने सन्देश दिन्छ। सूर्य उपासनालाई संकटबाट मुक्ति र जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा लिइएको छ।

२. सूर्य पुराणमा अनुसूयाको व्रत

सूर्य पुराणमा अत्रि ऋषिकी पत्नी अनुसूयाले छठ व्रत गरेको प्रसङ्ग उल्लेख भएको धार्मिक विश्वास छ। उनले विधिपूर्वक व्रत र उपासना गरेपछि अटल सौभाग्य तथा पतिप्रेम प्राप्त गरेको जनविश्वास छ। यस कथाले छठ व्रतमा निष्ठा, पवित्रता र संयमको महत्त्व देखाउँछ।

३. भगवान् श्रीकृष्णका पुत्र साम्बको कथा

पौराणिक कथाअनुसार भगवान् श्रीकृष्णका पुत्र साम्ब कुष्ठरोगबाट पीडित भएपछि सूर्यदेवको आराधना गरेका थिए। लामो समयसम्म सूर्यको उपासना गरेपछि उनी रोगमुक्त भएको धार्मिक मान्यता छ। यही कारण सूर्यलाई स्वास्थ्य र आरोग्य प्रदान गर्ने देवताका रूपमा पनि पूजा गरिन्छ।

४. रामायण र सीताको सूर्य उपासना

रामायणसँग जोडिएको लोकपरम्परामा भगवान् राम र माता सीताले वनवासबाट अयोध्या फर्किएपछि सूर्यदेवको आराधना गरेको प्रसङ्ग पनि सुनाइन्छ। यसलाई छठ पर्वसँग जोडेर व्याख्या गर्ने धार्मिक विश्वास पाइन्छ। यद्यपि यो प्रसङ्गलाई छठ पर्वको ऐतिहासिक सुरुवातको प्रमाणका रूपमा लिन मिल्दैन।

५. राजा प्रियव्रत र षष्ठी देवीको कथा

पुराणमा राजा प्रियव्रत र उनकी पत्नीले सन्तान प्राप्तिका लागि गरेको तपस्या तथा षष्ठी देवीको कृपासम्बन्धी कथा पनि प्रचलित छ। यस कथामा षष्ठी देवीले सन्तानको रक्षा र परिवारको कल्याण गर्ने देवीका रूपमा आफूलाई परिचित गराएको विश्वास छ। छठ पर्वमा छठी माताको पूजा गर्नुको एउटा धार्मिक आधार यही कथालाई पनि मानिन्छ।

छठ पर्व किन मनाइन्छ ?

छठ पर्व मनाउनुका धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक र प्राकृतिक महत्त्व छन्।

1. सूर्यप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्न : सूर्यको प्रकाश र तापबिना पृथ्वीमा जीवन सम्भव छैन। वनस्पति, कृषि, जीवजन्तु र मानव जीवनको अस्तित्वसँग सूर्य प्रत्यक्ष जोडिएकाले सूर्यलाई धन्यवाद दिन यो पर्व मनाइन्छ।

2. परिवारको सुख–शान्तिका लागि : व्रतालुहरूले परिवारका सदस्यको स्वास्थ्य, दीर्घायु, समृद्धि र कल्याणको कामना गर्छन्।

3. सन्तानको रक्षा र उन्नतिका लागि : छठी माताको आराधना गरी सन्तानको सुख, स्वास्थ्य, सुरक्षा र उज्ज्वल भविष्यको कामना गर्ने परम्परा छ।

4. प्रकृतिको सम्मान गर्न : नदी, पोखरी, जलाशय, सूर्य, फलफूल र कृषि उत्पादनलाई पूजामा समावेश गरेर प्रकृति तथा पर्यावरणप्रति सम्मान प्रकट गरिन्छ।

5. सामाजिक सद्भाव कायम गर्न : छठमा जात, वर्ग, भाषा र समुदायको विभेदभन्दा माथि उठेर मानिसहरू एउटै घाटमा भेला हुन्छन्। सामूहिक सहभागिता र सहयोगले सामाजिक एकता बलियो बनाउँछ।

6. आत्मअनुशासन र पवित्रताको अभ्यास गर्न : कठोर व्रत, शुद्ध भोजन, सरसफाइ, संयम र नियमपालनले आत्मअनुशासनको अभ्यास गराउँछ।

चार दिनसम्म मनाइने छठ पर्वको विधि

छठ पर्व कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सप्तमीसम्म चार दिन मनाइन्छ। प्रत्येक दिनको आफ्नै धार्मिक महत्त्व र विधि हुन्छ।

पहिलो दिन : नहाय–खाय

कार्तिक शुक्ल चतुर्थीका दिन व्रतालुहरूले बिहानै उठेर नदी, पोखरी वा घरमै स्नान गरी शरीर तथा घरको सरसफाइ गर्छन्। यस दिनदेखि व्रतको नियम सुरु हुन्छ। शुद्ध र सात्विक भोजन ग्रहण गरिन्छ। कतिपय स्थानमा अरवा चामल, चनाको दाल र लौकाको तरकारी खाने चलन छ।

यस दिनदेखि व्रतालुले लसुन, प्याज, माछामासु, मदिरा तथा अन्य तामसी भोजन त्यागेर शुद्ध आहार अपनाउँछन्।

दोस्रो दिन : खरना

कार्तिक शुक्ल पञ्चमीका दिन खरना गरिन्छ। व्रतालुहरूले दिनभरि उपवास बसेर साँझ सूर्यास्तपछि पूजा गर्छन्। त्यसपछि सखर वा गुड मिसाएर बनाइएको खीर, रोटी तथा अन्य शुद्ध परिकार छठी मातालाई अर्पण गरी प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ।

खरनापछि व्रतालुले करिब ३६ घण्टासम्म निर्जल व्रत बस्ने परम्परा छ। यस अवधिमा पानीसमेत नपिई व्रत बस्ने चलन रहे पनि स्वास्थ्य अवस्था कमजोर भएका व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्यलाई ध्यान दिनुपर्छ।

तेस्रो दिन : अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य

कार्तिक शुक्ल षष्ठी छठ पर्वको मुख्य दिन हो। यस दिन व्रतालुहरू दिनभरि निराहार र निर्जल व्रत बस्छन्। साँझ नदी, पोखरी तथा जलाशयको किनारमा पुगेर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्छन्।

बाँसको डालो, नाङ्लो तथा टोकरीमा ठकुवा, भुसुवा, नरिवल, केरा, स्याउ, उखु, अदुवा, बेसार, मुला, सखरखण्डलगायत फलफूल तथा पूजाका सामग्री राखिन्छन्। दीप प्रज्वलन गरी सूर्यदेव र छठी माताको पूजा गरिन्छ।

अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिनु छठको विशिष्ट परम्परा हो। संसारलाई उज्यालो र ऊर्जा दिने सूर्य अस्ताउँदा पनि सम्मानपूर्वक पूजा गरिन्छ। यसले जीवनका हरेक अवस्थालाई स्वीकार गर्दै कृतज्ञ हुनुपर्ने सन्देश दिन्छ।

चौथो दिन : उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य

कार्तिक शुक्ल सप्तमीका दिन बिहानै व्रतालुहरू पुनः घाटमा पुग्छन्। उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर पूजा सम्पन्न गरिन्छ। त्यसपछि छठी मातासँग परिवारको सुख, शान्ति, सुस्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गरिन्छ।

बिहानको अर्घ्यपछि व्रतालुहरूले प्रसाद ग्रहण गरी व्रत तोड्छन्। यसलाई पारण भनिन्छ। यससँगै चार दिनसम्म चल्ने छठ पर्व विधिवत् सम्पन्न हुन्छ।

छठ पूजामा प्रयोग हुने सामग्री र तिनको महत्त्व

छठ पर्वमा प्रयोग हुने सामग्रीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थ छ।

• बाँसको डालो र नाङ्लो : परम्परागत जीवनशैली र प्राकृतिक सामग्रीको प्रयोगको प्रतीक।

• ठकुवा र भुसुवा : छठ पर्वका विशेष परिकार तथा प्रसाद।

• नरिवल : पवित्रता र शुभकार्यको प्रतीक।

• केरा, स्याउ र अन्य फलफूल : प्रकृतिको उपहार तथा कृषि उत्पादनप्रति कृतज्ञता।

• उखु : कृषि र मिठासको प्रतीक।

• अदुवा, बेसार र मुला : स्थानीय कृषि उत्पादनको महत्त्व दर्शाउने सामग्री।

• दीप र धूप : प्रकाश, पवित्रता र भक्तिको प्रतीक।

• जल : जीवनको आधार र प्रकृतिसँगको सम्बन्धको प्रतीक।

छठमा सकेसम्म प्राकृतिक तथा स्थानीय रूपमा उत्पादित सामग्री प्रयोग गर्ने परम्परा छ। प्लास्टिक तथा वातावरणलाई असर गर्ने सामग्रीको प्रयोग कम गर्नु पनि यस पर्वको मूल भावनासँग मेल खान्छ।

छठ पर्वको सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व

छठ पर्वको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यसको सामूहिकता हो। व्रतालु मात्र होइन, परिवारका सदस्य, छिमेकी, आफन्त र स्थानीय समुदायका मानिसहरू घाटको सरसफाइ, सजावट, पूजासामग्रीको व्यवस्थापन तथा सुरक्षा प्रबन्धमा सहभागी हुन्छन्।

यस पर्वमा सामाजिक विभेदलाई कम गर्दै सबैले एउटै जलाशयमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य दिने परम्परा छ। धनी–गरिब, महिला–पुरुष, विभिन्न जातजाति तथा समुदायका मानिसहरू एउटै धार्मिक वातावरणमा सहभागी हुन्छन्। यसले आपसी सद्भाव, सहयोग र एकताको भावना विकास गर्छ।

छठमा महिलाको सहभागिता विशेष देखिए पनि पुरुषहरूले पनि व्रत बस्ने गरेका छन्। परिवारका सबै सदस्यले आ–आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्दै पर्व सफल बनाउन सहयोग गर्छन्।

तराई–मधेशबाट राष्ट्रिय पर्वको स्वरूपमा विस्तार

नेपालमा छठ पर्व विशेषगरी मधेश प्रदेशका जिल्लाहरूमा परम्परागत रूपमा मनाइँदै आएको छ। मिथिला, भोजपुरा र तराईका विभिन्न क्षेत्रमा यस पर्वको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व गहिरो छ। पछिल्ला वर्षहरूमा आन्तरिक बसाइँसराइ, सहरीकरण र सांस्कृतिक आदानप्रदानका कारण छठ पर्व काठमाडौं उपत्यकासहित देशका अन्य भूभागमा पनि विस्तार भएको छ।

काठमाडौंमा गुह्येश्वरी, गौरीघाट, गहनापोखरी, नागपोखरी, कमलपोखरी तथा वाग्मती, नख्खु र विष्णुमती नदी किनारमा छठ पूजा गर्ने परम्परा बढ्दै गएको छ। पोखरा, चितवन, विराटनगर, जनकपुर, वीरगञ्ज, नेपालगञ्जलगायत सहरमा पनि छठको विशेष रौनक देखिन्छ।

आज छठ पर्व कुनै एउटा जाति, भाषा वा भूगोलमा सीमित छैन। यो धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र राष्ट्रिय एकताको साझा उत्सव बन्दै गएको छ।

छठ पर्व कसरी मनाउने र के कुरामा ध्यान दिने ?

छठ पर्व मनाउँदा यसको धार्मिक विधि र परम्परासँगै स्वास्थ्य, सरसफाइ र वातावरणलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ।

• व्रत सुरु गर्नुअघि घर, भान्सा र पूजा गर्ने स्थान सफा राख्ने।

• पूजाका सामग्री तथा प्रसाद शुद्ध र स्वच्छ तरिकाले तयार गर्ने।

• नदी, पोखरी तथा जलाशयको किनार सफा राख्ने र फोहोर पानीमा नफाल्ने।

• प्लास्टिकको प्रयोग घटाई बाँस, पात तथा अन्य प्राकृतिक सामग्रीलाई प्राथमिकता दिने।

• घाटमा भीड व्यवस्थापन, प्रकाश, सुरक्षा र प्राथमिक उपचारको व्यवस्था गर्ने।

• बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा बिरामी व्यक्तिको स्वास्थ्य र सुरक्षामा ध्यान दिने।

• कठोर निर्जल व्रत बस्दा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थालाई विचार गर्ने। गर्भवती, दीर्घरोगी वा स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले चिकित्सकीय सल्लाहबिना निर्जल व्रत बस्न हुँदैन।

• व्रतको नाममा अरूलाई दबाब नदिई आस्था र क्षमताअनुसार पूजा गर्ने।

छठ पर्वको मूल मर्म बाहिरी देखावटीभन्दा पनि मनको पवित्रता, अनुशासन, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र परिवार तथा समाजको कल्याण हो।

छठ पर्वले दिने जीवनोपयोगी सन्देश

छठ पर्वले हामीलाई प्रकृतिबिना मानव जीवन सम्भव छैन भन्ने कुरा स्मरण गराउँछ। सूर्य, जल, माटो र वनस्पति मानव जीवनका आधार हुन्। यी प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्नु पनि सूर्य उपासनाको भावनालाई व्यवहारमा उतार्नु हो।

अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर सम्मान गर्ने र भोलिपल्ट उदाउँदो सूर्यको स्वागत गर्ने परम्पराले जीवनमा निरन्तरता, धैर्य र आशाको सन्देश दिन्छ। हरेक दिनको अन्त्यपछि नयाँ बिहानी आउँछ भन्ने विश्वासले मानिसलाई कठिन परिस्थितिमा पनि सकारात्मक रहन प्रेरित गर्छ।

छठ पर्वले परिवारप्रतिको जिम्मेवारी, सामाजिक सहयोग, महिला सहभागिता, सांस्कृतिक संरक्षण र वातावरणीय चेतनालाई पनि बलियो बनाउँछ। त्यसैले यसलाई केवल व्रत र पूजाको पर्वका रूपमा मात्र नभई मानव जीवन र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई सम्मान गर्ने महान् उत्सवका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

अन्ततः छठ पर्वको सार सूर्यप्रति कृतज्ञता, छठी माताप्रति श्रद्धा, परिवारको कल्याण, समाजमा सद्भाव र प्रकृतिको संरक्षण हो। परम्परागत विधि, पौराणिक विश्वास र आधुनिक वातावरणीय चेतनालाई सँगसँगै अघि बढाउन सके छठ पर्वको वास्तविक महत्त्व अझ व्यापक हुनेछ।

मुकुन्द ढुंगाना
पत्रकार तथा सामाजिक अभियन्ता