काठमाडौं । शारीरिक स्वास्थ्यका विषयमा कुरा गर्न हामीलाई सहज लाग्छ। रुघाखोकी, ज्वरो वा पेट दुखेमा अस्पताल जानुपर्छ भन्ने कुरा सहजै स्वीकार गर्छौँ। तर मनभित्रको पीडा, तनाव, निराशा वा आत्महत्याको सोचबारे कुरा गर्न अझै पनि धेरैलाई अप्ठ्यारो लाग्छ।

शरीरको चोट देखिन्छ, तर मनभित्र चलेको आँधी देखिँदैन।

हरेक व्यक्तिको सोच, भावना, परिस्थिति र सहने क्षमता फरक हुन्छ। त्यसैले शारीरिक स्वास्थ्यजत्तिकै मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।

कसैले ‘म थाकेँ’, ‘मलाई बाँच्न मन छैन’ वा ‘यो संसार मेरो लागि होइन’ भन्यो भने त्यसलाई सामान्य गुनासो मानेर टार्नु हुँदैन। ‘यस्तो नसोच’, ‘चुप लाग’ वा ‘सबैलाई समस्या हुन्छ’ भनेर उसको कुरा रोक्नुको सट्टा उसको कुरा सुन्नु र आवश्यक सहयोगसँग जोड्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार आत्महत्या बहुआयामिक जनस्वास्थ्य समस्या हो। मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी अवस्था, सामाजिक तथा आर्थिक समस्या, सम्बन्धमा आएको संकट, हिंसा, दुर्व्यवहार, एक्लोपन, भेदभाव, हानि–नोक्सानीलगायत विभिन्न परिस्थितिले जोखिम बढाउन सक्छन्। धेरै घटना संकटको क्षणमा आवेगपूर्ण रूपमा पनि हुन सक्छन्।

आत्महत्या मानसिक रोग भएका व्यक्तिको मात्र समस्या होइन

आत्महत्यालाई केवल मानसिक रोगसँग जोडेर हेर्नु अपूर्ण हुन्छ। आत्महत्याको जोखिम विभिन्न व्यक्तिगत, सामाजिक र परिस्थितिजन्य कारणसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।

आर्थिक संकट, सम्बन्धमा समस्या, हिंसा, सामाजिक बहिष्कार, भेदभाव, एक्लोपन, गम्भीर हानि वा अन्य कठिन परिस्थितिले व्यक्तिलाई गहिरो भावनात्मक संकटमा पुर्‍याउन सक्छ। बाहिरबाट सामान्य देखिएको व्यक्ति पनि भित्र गम्भीर पीडामा हुन सक्छ।

त्यसैले कसैले आफ्नो जीवन निरर्थक भएको, आफू अरूका लागि बोझ भएको वा बाँच्ने इच्छा हराउँदै गएको कुरा व्यक्त गर्छ भने त्यसलाई हल्का रूपमा लिनु हुँदैन।

त्यो क्षणमा सबै कुरा अँध्यारो देखिन सक्छ

गहिरो भावनात्मक संकटमा पुगेका बेला व्यक्तिले समस्याको समाधानभन्दा समस्या मात्र ठूलो देख्न सक्छ। आफूले पाएको माया, परिवार र भविष्यका सम्भावनाभन्दा तत्कालको पीडा बढी वास्तविकजस्तो लाग्न सक्छ।

त्यसैले ‘उसले यस्तो सोच्नु हुँदैनथ्यो’ भनेर दोष लगाउनुको सट्टा ‘अहिले ऊ कस्तो अवस्थामा छ?’ भनेर बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ।

WHO का अनुसार आत्महत्याको सोच आउने व्यक्ति प्रायः गहिरो भावनात्मक पीडामा हुन्छ। यस्तो अवस्थामा सहयोग, संवाद र स्वास्थ्यकर्मी वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँगको सम्बन्ध महत्वपूर्ण हुन्छ।

सल्लाह दिनुभन्दा पहिले सुनौँ

कहिलेकाहीँ ठूलो समाधान दिनुभन्दा केही समय चुपचाप सुनिदिनु नै ठूलो सहयोग बन्न सक्छ।

कसैले ‘मलाई बाँच्न मन छैन’ भन्यो भने उसको कुरा बीचमै काट्ने, दोष दिने वा उपदेश दिनेभन्दा शान्त रूपमा सुन्नुपर्छ।

‘तिमी अहिले निकै गाह्रो अवस्थामा छौ जस्तो लाग्छ। म तिम्रो कुरा सुन्न चाहन्छु।’

जस्ता सहानुभूतिपूर्ण शब्दबाट संवाद सुरु गर्न सकिन्छ।

आत्महत्याको बारेमा सोध्दा त्यस्तो सोच थप बढ्छ भन्ने धारणा सही होइन। WHO का अनुसार आत्महत्याबारे संवेदनशील रूपमा कुरा गर्नुले व्यक्तिलाई आफ्नो भावना व्यक्त गर्ने अवसर दिन सक्छ र उसलाई बुझिएको महसुस गराउन सक्छ।

जोखिम देखिएमा व्यक्तिलाई एक्लै छोड्नु हुँदैन। परिवारका विश्वासिला सदस्य, स्वास्थ्यकर्मी, मनोपरामर्शदाता वा मानसिक स्वास्थ्य सेवासँग जोड्नुपर्छ। तत्काल जोखिम देखिएमा आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ।

कुन संकेतलाई गम्भीर रूपमा लिने?

व्यवहारमा अचानक आएको ठूलो परिवर्तनलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। उदाहरणका रूपमा अत्यधिक निराशा व्यक्त गर्नु, सामाजिक रूपमा अलग हुन थाल्नु, ‘मेरो कुनै कारण छैन’, ‘म नरहे पनि फरक पर्दैन’ जस्ता कुरा गर्नु, आत्महत्याबारे योजना वा उपायको कुरा गर्नु, महत्वपूर्ण सामान अरूलाई बाँड्नु वा असामान्य रूपमा बिदाइका संकेत दिनु जोखिमका चेतावनी हुन सक्छन्।

यस्ता संकेत देखिएमा ‘उसले ध्यान खिच्न खोजेको हो’ भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

रोकथाम सबैको जिम्मेवारी

आत्महत्या रोकथाम मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको मात्र जिम्मेवारी होइन। परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल, स्वास्थ्यकर्मी, समुदाय र सञ्चारमाध्यम सबैको भूमिका हुन्छ।

WHO ले आत्महत्या रोकथामका लागि जोखिममा रहेका व्यक्तिको प्रारम्भिक पहिचान, मूल्यांकन, उपचार तथा निरन्तर फलोअपसँगै आत्महत्याका साधनमा पहुँच सीमित गर्ने, युवामा सामाजिक–भावनात्मक सीप विकास गर्ने र सञ्चारमाध्यमबाट जिम्मेवार रिपोर्टिङ गर्ने उपायलाई महत्वपूर्ण मानेको छ।

विशेषगरी आत्महत्यासम्बन्धी समाचार लेख्दा वा सामाजिक सञ्जालमा सामग्री राख्दा सनसनीपूर्ण भाषा, घटनाको अनावश्यक विवरण वा आत्महत्यालाई महिमामण्डन गर्ने शैलीबाट बच्नुपर्छ। जिम्मेवार सञ्चारले रोकथाममा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

हामीले आफ्नो भाषा पनि परिवर्तन गर्नुपर्छ

आत्महत्याको जोखिममा रहेको व्यक्तिलाई ‘कमजोर’, ‘कायर’ वा ‘ध्यान खिच्न खोजेको’ भनेर टिप्पणी गर्नु हुँदैन। परिवारलाई दोष दिने वा व्यक्तिको पीडालाई सामान्यीकरण गर्ने भाषाले कलंक बढाउन सक्छ।

बरु,

‘ऊ गम्भीर पीडामा रहेछ।’

‘उसलाई सहयोग आवश्यक रहेछ।’

‘उसलाई एक्लो छोड्नु हुँदैन।’

भन्ने दृष्टिकोण विकास गर्नुपर्छ।

यसलाई ‘चेन्जिङ द न्यारेटिभ’ अर्थात् आत्महत्या र मानसिक स्वास्थ्यलाई हेर्ने हाम्रो भाषा र दृष्टिकोण परिवर्तन गर्ने प्रयासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

‘अब त ठीक भइसक्यो’ भन्ने भ्रम

आत्महत्याको प्रयासपछि उपचार पाएपछि व्यक्ति तत्काल पूर्ण रूपमा सुरक्षित भइसकेको हुन्छ भन्ने सोच उचित हुँदैन। WHO ले आत्महत्याको पूर्वप्रयासलाई भविष्यको जोखिमसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण कारकका रूपमा उल्लेख गरेको छ। त्यसैले उपचारपछि पनि आवश्यक फलोअप, परिवारको सहयोग र मानसिक स्वास्थ्य सेवासँग निरन्तर सम्पर्क महत्वपूर्ण हुन्छ।

सानो संवादले ठूलो फरक पार्न सक्छ

कसैलाई सहयोग गर्न सधैँ ठूलो काम नै गर्नुपर्छ भन्ने छैन।

कहिलेकाहीँ उसको कुरा ध्यानपूर्वक सुनिदिनु, दोष नदिनु, केही समय साथमा बस्नु र आवश्यक सेवासम्म पुर्‍याइदिनु नै महत्वपूर्ण सहयोग बन्न सक्छ।

यदि कसैले ‘म थाकेँ’, ‘मलाई बाँच्न मन छैन’ वा यस्तै गम्भीर कुरा गर्छ भने त्यसलाई बेवास्ता नगरौँ।

चुप नलगाऔँ, सुनौँ।

दोष नदिऔँ, बुझौँ।

एक्लो नछोडौँ, सहयोगसँग जोडौँ।

नेपालमा आत्महत्या रोकथामका लागि राष्ट्रिय हेल्पलाइन ११६६ सञ्चालनमा छ। मानसिक संकटमा रहेका व्यक्ति वा जोखिममा रहेको व्यक्तिका आफन्तले आवश्यक सहयोगका लागि यो सेवामा सम्पर्क गर्न सक्छन्। मानसिक अस्पताल लगनखेलले पनि ११६६ लाई आत्महत्या रोकथाम हटलाइन सेवाका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार आत्महत्या रोकथाम गर्न सकिन्छ र समयमै सहयोग, उपचार तथा निरन्तर हेरचाहले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

मानसिक पीडा देखिँदैन भन्दै त्यसलाई कम नआँकौँ।

कसैको मनमा चलेको आँधी हामीले देख्न नसकौँला, तर उसको छेउमा बसेर सुन्न भने सक्छौँ।

— नर्सिङ अधिकृत अनिता बुढाथोकी, मास्टर इन काउन्सिलिङ साइकोलोजी