मुकुन्द ढुंगाना । नेपाली हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहारअन्तर्गत गाईतिहार विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेको पर्व हो। तिहारका पाँच दिनमध्ये गाईतिहारको आफ्नै विशिष्ट स्थान छ। यस दिन गाईलाई गौमाता तथा धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको प्रतीक मानेर पूजा, आराधना गरिन्छ। गाईलाई माला लगाउने, निधारमा टीका लगाइदिने र मीठा परिकार खुवाएर सम्मान गर्ने परम्परा नेपाली समाजमा प्राचीन समयदेखि चल्दै आएको छ।

गाईतिहार केवल एउटा धार्मिक कर्मकाण्ड होइन, यो मानव जीवन, कृषि, प्रकृति, अर्थतन्त्र र आध्यात्मिक विश्वाससँग जोडिएको पर्व हो। मानिसले आफ्नो जीवनमा गाईबाट प्राप्त गर्ने सहयोग र योगदानप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा पनि यसलाई लिन सकिन्छ।

गाईको पौराणिक उत्पत्ति र कामधेनुको कथा

हिन्दु धर्मशास्त्र तथा पुराणहरूमा गाईको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित विभिन्न कथाहरू उल्लेख छन्। तीमध्ये समुद्र मन्थनको कथा निकै चर्चित छ।

पौराणिक कथाअनुसार देवता र असुरबीच अमृत प्राप्तिका लागि क्षीरसागर अर्थात् दूधको समुद्र मन्थन गरिएको थियो। मन्दराचल पर्वतलाई मदानी र वासुकी नागलाई नेती बनाएर समुद्र मन्थन गर्दा विभिन्न दिव्य वस्तु तथा रत्नहरू प्रकट भएका थिए। तीमध्ये लक्ष्मी, ऐरावत हात्ती, उच्चैःश्रवा घोडा, कौस्तुभ मणि र कामधेनु गाई पनि थिए।

कामधेनुलाई इच्छाअनुसार सबै आवश्यकता पूरा गर्न सक्ने दिव्य गाईका रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनी सुरभि नामले पनि चिनिन्छिन्। पौराणिक मान्यताअनुसार कामधेनु ऋषिमुनिहरूको आश्रममा रहेर यज्ञ, हवन तथा धार्मिक कर्मका लागि आवश्यक दूध र घ्यू उपलब्ध गराउँथिन्। त्यसैले उनलाई समृद्धि, पोषण र कल्याणको प्रतीक मानिएको हो।

अर्को चर्चित कथामा महर्षि वशिष्ठको आश्रममा नन्दिनी नामकी दिव्य गाई रहेको उल्लेख छ। राजा विश्वामित्रले उनको अद्भुत क्षमता देखेर आफूलाई दिन आग्रह गरे। तर वशिष्ठले दिन अस्वीकार गरेपछि विश्वामित्रले बलपूर्वक लैजान खोजेको र नन्दिनीले आफ्नो दिव्य शक्तिबाट त्यसको प्रतिकार गरेको कथा रामायण तथा महाभारतसँग सम्बन्धित पौराणिक परम्परामा पाइन्छ। यस कथाले गाईलाई केवल धन वा वस्तुका रूपमा नभई सम्मान र संरक्षण गर्नुपर्ने जीवका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

गाईलाई गौमाता किन भनिन्छ ?

हिन्दु धर्ममा गाईलाई आमासरह सम्मान गरिन्छ। आमाले सन्तानलाई दूध खुवाएर हुर्काएजस्तै गाईको दूधले मानव जीवनमा पोषण प्रदान गर्ने भएकाले उनलाई गौमाता भनिएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता छ।

गाईबाट दूध, दही, घ्यू, गोबर र गहुँत प्राप्त हुन्छ। यी वस्तु दैनिक जीवन, कृषि तथा धार्मिक संस्कारमा प्रयोग हुँदै आएका छन्। दूध, दही र घ्यू पोषणका स्रोत हुन् भने गोबर परम्परागत रूपमा मल तथा इन्धनका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ। गहुँत र गोबरको प्रयोग विभिन्न धार्मिक विधिमा पनि गरिन्छ। यी पाँच पदार्थलाई धार्मिक परम्परामा पञ्चगव्यका रूपमा चिनिन्छ।

प्राचीन कृषि समाजमा गाई र गोरु परिवारको आर्थिक आधारसमेत थिए। गाईले दूध दिने र गोरुले खेत जोत्न सहयोग गर्ने भएकाले पशुपालन ग्रामीण जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा थियो। गोबरबाट खेतबारीमा मल प्राप्त हुन्थ्यो। यसरी गाई केवल धार्मिक आस्थाको विषय मात्र नभई कृषि, पोषण र ग्रामीण अर्थतन्त्रको आधारसमेत रहँदै आएको छ।

गाईतिहार र लक्ष्मीको सम्बन्ध

तिहारमा लक्ष्मीपूजाको विशेष महत्व छ। हिन्दु धर्ममा लक्ष्मीलाई धन, वैभव, सौभाग्य र समृद्धिकी देवी मानिन्छ। गाईलाई पनि लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार गाईमा देवीदेवताहरूको वास रहेको मानिन्छ। गाईको सेवा, पूजा र संरक्षण गर्नाले सुख, शान्ति, धनधान्य तथा पुण्य प्राप्त हुने विश्वास छ। त्यसैले गाईतिहारका दिन गाईलाई माला, टीका लगाएर पूजा गरिन्छ र मीठा खानेकुरा खुवाइन्छ।

लक्ष्मीलाई केवल धनसम्पत्तिको प्रतीकका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। वास्तविक समृद्धि भनेको स्वस्थ जीवन, पर्याप्त भोजन, स्वच्छ वातावरण, पारिवारिक सुख र सामाजिक सद्भाव पनि हो। गाईले मानव जीवनमा पुर्‍याउने योगदानलाई सम्मान गर्नु पनि समृद्धिको यही व्यापक अवधारणासँग जोडिएको छ।

वैतरणी नदी र गाईसँग जोडिएको धार्मिक विश्वास

गाईतिहारसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण धार्मिक मान्यता वैतरणी नदीसँग सम्बन्धित छ। हिन्दु धर्मशास्त्रीय परम्परामा मृत्युपछि आत्माले परलोक यात्रा गर्नुपर्ने र त्यस क्रममा वैतरणी नदी पार गर्नुपर्ने वर्णन पाइन्छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार वैतरणी नदी पार गर्न कठिन हुने भएकाले गाईले आत्मालाई नदी पार गर्न सहयोग गर्छिन्। यही मान्यताका आधारमा गाईदानलाई पुण्यकर्म मान्ने परम्परा विकसित भएको हो।

नेपालमा साउन शुक्ल पूर्णिमाका दिन हातमा बाँधिएको रक्षाबन्धन अर्थात् डोरो गाईको पुच्छरमा बाँधिदिए मृत्युपछि वैतरणी नदी पार गर्न सहज हुने जनविश्वास पनि छ। यसले गाईप्रतिको धार्मिक आस्था र परलोकसम्बन्धी विश्वासलाई दर्शाउँछ।

गाईको सेवा र दानलाई धर्म, पुण्य तथा परोपकारसँग जोडेर हेर्ने परम्परा विभिन्न धार्मिक ग्रन्थमा पाइन्छ। यसैले गाईतिहारका दिन गाईको पूजा गर्नुका साथै गाईको संरक्षण र सेवामा जोड दिइन्छ।

गाईतिहार कसरी मनाइन्छ ?

गाईतिहारका दिन बिहानै उठेर नित्यकर्म पूरा गरेपछि गाईलाई स्नान गराउने वा सफा गर्ने, माला लगाउने, निधारमा टीका लगाइदिने र मीठा खानेकुरा खुवाउने चलन छ। गाईको पूजा गरी परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिन्छ।

गाईको अभाव भएका स्थानमा गाईको तस्बिर वा प्रतीकात्मक रूपमा पूजा गर्ने परम्परा पनि पाइन्छ। घर, गोठ र गाई राख्ने स्थान सफा गरी गाईलाई सम्मानपूर्वक भोजन गराइन्छ।

यस दिन गाईलाई पूजा गर्नुको उद्देश्य धार्मिक फल प्राप्ति मात्र होइन, आफूलाई दूध, मल र कृषि जीवनमा सहयोग पुर्‍याउने पशुप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु पनि हो। मानिस र पशुबीचको सम्बन्धलाई आत्मीय बनाउने यो पर्वको विशेषता हो।

आधुनिक समयमा गाई संरक्षणको आवश्यकता

समय परिवर्तनसँगै पशुपालन र कृषि प्रणालीमा पनि परिवर्तन आएको छ। गाउँघरमा गाई पाल्ने परम्परा घट्दै गएको छ भने कतिपय स्थानमा सडकमा छाडा गाईवस्तुको समस्या बढेको छ। दूध उत्पादन र पशुपालन व्यवसायमा लागत बढ्नु, चरन क्षेत्रको अभाव तथा उचित बजार नपाउनुले किसानलाई चुनौती थपेको छ।

एकातिर गाईलाई माता भनेर पूजा गर्ने, अर्कोतिर बुढो वा दूध दिन छाडेपछि सडकमा छाड्ने प्रवृत्ति देखिनु चिन्ताको विषय हो। धार्मिक आस्था व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ। गाईको पूजा गर्ने दिन मात्र होइन, वर्षभरि नै यसको उचित हेरचाह, भोजन, स्वास्थ्य उपचार र संरक्षण गर्न आवश्यक छ।

स्थानीय तह, पशुसेवा निकाय, किसान तथा समुदायबीच सहकार्य गरी व्यवस्थित गोठ व्यवस्थापन, पशु स्वास्थ्य सेवा, घाँस तथा चरनको व्यवस्था र पशुपालनलाई व्यावसायिक बनाउनेतर्फ ध्यान दिनुपर्छ। गाईको सम्मान भनेको पूजा मात्र होइन, उसको जीवन र अधिकारको संरक्षण पनि हो।

गाईतिहारको वास्तविक सन्देश

गाईतिहारले मानिसलाई कृतज्ञता, सेवा, करुणा र संरक्षणको सन्देश दिन्छ। प्रकृतिले दिएको स्रोत र जीवजन्तुले मानव जीवनमा पुर्‍याएको योगदानलाई सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने भावना यस पर्वमा निहित छ।

कामधेनुको पौराणिक कथादेखि वैतरणी नदीको धार्मिक विश्वाससम्म गाईलाई समृद्धि, पोषण र कल्याणको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। कृषि समाजको जीवन आधार बनेको गाई आज पनि ग्रामीण अर्थतन्त्र, पोषण र वातावरणीय सन्तुलनसँग जोडिएको छ।

त्यसैले गाईतिहारलाई एक दिनको पूजा र उत्सवमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। गाईको संरक्षण, पशुप्रति दया, किसानको सम्मान र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारीलाई जीवन व्यवहारमा उतार्नु आवश्यक छ।

गाईलाई माला र टीका लगाएर पूजा गर्नु हाम्रो संस्कृति हो भने भोक, रोग र असुरक्षाबाट जोगाउनु हाम्रो दायित्व हो। यही भावना आत्मसात् गर्न सके गाईतिहारको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्व सार्थक हुनेछ।