मुकुन्द ढुंगाना ।  नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो सांस्कृतिक पर्व तिहार केवल दीपावली, फूलमाला र मिठाईको पर्व मात्र होइन, यो आपसी सद्भाव, प्रेम, भाइचारा, आत्मीयता र सांस्कृतिक एकताको अनुपम उत्सव पनि हो। तिहारको विशेष आकर्षणका रूपमा रहेको देउसी–भैलोले नेपाली समाजमा पुस्तौँदेखि मनोरञ्जनसँगै धार्मिक आस्था, लोकसंस्कृति र सामाजिक सम्बन्धलाई जीवन्त बनाउँदै आएको छ।

तिहारका बेला गाउँदेखि सहरसम्मका घर–आँगनमा देउसी र भैलोका गीत गुञ्जिन्छन्। मादल, खैँजडी र अन्य बाजागाजाको तालमा नाचगान गर्दै घरघर पुग्ने समूहले आशिष, शुभकामना र खुसी साटासाट गर्छन्। घरधनीले पनि टोलीलाई स्वागत गर्दै दक्षिणा, अन्न, फलफूल तथा अन्य सामग्री प्रदान गर्ने परम्परा छ। यसरी देउसी–भैलो नेपाली समाजको सामूहिक खुसी र सद्भावको प्रतीक बनेको छ।

देउसी–भैलोको पौराणिक कथा

देउसीको उत्पत्तिसँग जोडेर सुनाइने एउटा प्रचलित पौराणिक तथा लोककथा राजा बलिसँग सम्बन्धित छ। हिन्दू धर्मग्रन्थमा वर्णन गरिएअनुसार राजा बलि अत्यन्त दानी, पराक्रमी र प्रजाप्रेमी राजा थिए। उनको दानशीलता र शक्तिका कारण तीनै लोकमा उनको प्रभाव बढ्दै गएको थियो।

राजा बलिको प्रभावले देवताहरू चिन्तित भएपछि भगवान् विष्णुले वामन अवतार धारण गरी उनको यज्ञस्थलमा पुग्नुभयो। वामनले बलिसँग तीन पाउ जमिन दान माग्नुभयो। दानवीर बलिले माग पूरा गर्ने वचन दिएपछि भगवान् विष्णुले विराट् रूप धारण गरी पहिलो पाउमा पृथ्वी र दोस्रो पाउमा आकाश ढाक्नुभयो। तेस्रो पाउ राख्ने ठाउँ नहुँदा राजा बलिले आफ्नो शिर अर्पण गरे।

भगवान् विष्णुले बलिको दानशीलताबाट प्रसन्न भएर उनलाई पाताल लोकको अधिपति बनाएको र विशेष अवसरमा पृथ्वीमा आउने वरदान दिएको धार्मिक मान्यता पाइन्छ। यही कथासँग जोडेर देउसीका गीतमा ‘हामी त्यसै आएका होइनौँ, बलिराजाले पठाएका’ भन्ने भाव व्यक्त गरिन्छ।

यद्यपि देउसी खेल्ने वर्तमान परम्परा यही घटनाबाट सुरु भएको हो भन्ने स्पष्ट शास्त्रीय प्रमाण छैन। यो कथा देउसीसँग जोडिएको प्रचलित लोकविश्वास र सांस्कृतिक व्याख्याका रूपमा पुस्तौँदेखि सुनिँदै आएको छ।

भैलो र लक्ष्मीपूजाको सम्बन्ध

भैलो विशेषगरी लक्ष्मीपूजाको दिन महिलाहरू तथा बालिकाहरूले समूह बनाएर घरघरमा पुग्दै गाउने परम्परासँग जोडिएको छ। लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य, सौभाग्य र समृद्धिकी देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। घरलाई सफा गरी दीप प्रज्वलन गर्ने, फूलमालाले सजाउने र लक्ष्मीको स्वागत गर्ने चलन छ।

भैलोका गीतमा घरधनीको सुख, शान्ति, समृद्धि र पारिवारिक उन्नतिको कामना गरिन्छ। यसलाई लक्ष्मीको आगमन, शुभकामना र मंगलकामना व्यक्त गर्ने लोकपरम्पराका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। भैलोका गीतमा स्थानीय भाषा, भाका, संस्कृति र जीवनशैलीको सुन्दर चित्रण पाइन्छ।

रामको अयोध्या आगमन र दीपावलीको मान्यता

तिहारलाई दीपावलीसँग जोड्ने अर्को महत्वपूर्ण धार्मिक मान्यता भगवान् रामको अयोध्या आगमनसँग सम्बन्धित छ। रामायणको कथाअनुसार चौध वर्षको वनवास पूरा गरी रावणमाथि विजय प्राप्त गरेपछि भगवान् राम, माता सीता र लक्ष्मण अयोध्या फर्किनुभएको थियो। उहाँहरूको स्वागतमा अयोध्यावासीले दीप प्रज्वलन गरी नगर उज्यालो बनाएको धार्मिक विश्वास छ।

यस कथाले अन्धकारमाथि उज्यालो, अन्यायमाथि न्याय र असत्यमाथि सत्यको विजयको सन्देश दिन्छ। तिहारमा घरघरमा दीप बाल्ने, सजावट गर्ने र सामूहिक रूपमा खुसी साटासाट गर्ने परम्परामा पनि यही सकारात्मक भाव झल्किन्छ।

देउसी–भैलो केवल मनोरञ्जन होइन, सामाजिक एकताको माध्यम

देउसी–भैलोको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको सामाजिक र सामुदायिक स्वरूप हो। यसले जात, भाषा, क्षेत्र, वर्ग र उमेरको सीमाभन्दा माथि उठेर मानिसलाई एकै ठाउँमा जोड्छ। घरघर पुगेर गीत गाउने, नाच्ने र शुभकामना दिने क्रममा अपरिचित मानिसबीच पनि आत्मीयता बढ्छ।

देउसी–भैलोबाट संकलित रकम सामाजिक कार्य, परोपकार, विद्यालय, मठमन्दिर, बाटोघाटो तथा सामुदायिक विकासका काममा खर्च गर्ने परम्परा पनि छ। यसले पर्वलाई मनोरञ्जनमा मात्र सीमित नराखी सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोडेको छ।

विशेषगरी गाउँघरमा देउसी–भैलोले स्थानीय कला, भाषा, भेषभूषा, लोकगीत र बाजागाजाको संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ। पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएका गीत र भाकाहरू यसै परम्परामार्फत नयाँ पुस्तासम्म पुगिरहेका छन्।

आधुनिकतासँगै बदलिँदो देउसी–भैलो

समयसँगै देउसी–भैलोको स्वरूप पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ। पहिले मादल, खैँजडी र परम्परागत लोकभाकामा गाइने गीत अहिले आधुनिक संगीत, ध्वनि प्रणाली र विभिन्न नृत्य प्रस्तुतिसहित खेल्न थालिएको छ। प्रविधिको प्रयोगले कार्यक्रमलाई आकर्षक बनाए पनि मौलिक गीत, भाका र परम्परागत शैली हराउँदै जानु चिन्ताको विषय हो।

कतिपय ठाउँमा देउसी–भैलोलाई चर्को आवाज, अनावश्यक खर्च र प्रतिस्पर्धासँग जोड्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ। यसले पर्वको वास्तविक उद्देश्य ओझेलमा पार्न सक्छ। देउसी–भैलो मनोरञ्जनको माध्यम भए पनि यसको मूल भावना संस्कृतिको संरक्षण, शुभकामना आदानप्रदान र सामाजिक सद्भाव कायम गर्नु हो भन्ने कुरा बिर्सनु हुँदैन।

नयाँ पुस्तामा संस्कृति हस्तान्तरण गर्न आवश्यक

संस्कृति कुनै एउटा पुस्ताको सम्पत्ति होइन। यो पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको साझा पहिचान हो। त्यसैले देउसी–भैलोको मौलिकता जोगाउने जिम्मेवारी सबैको हो। विद्यालय, सामाजिक संघसंस्था, युवा समूह तथा सांस्कृतिक संस्थाहरूले परम्परागत गीत, बाजागाजा र प्रस्तुतिलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।

बालबालिका र युवालाई देउसी–भैलोको पौराणिक कथा, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, धार्मिक विश्वास र सामाजिक महत्वबारे जानकारी दिन आवश्यक छ। आधुनिक प्रविधि र नयाँ शैली अपनाउँदा पनि मौलिकता, मर्यादा र सांस्कृतिक पहिचानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

देउसी–भैलो खेल्दा ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका तथा बिरामीलाई असहज नहुने गरी ध्वनि र समयको ख्याल गर्नुपर्छ। संकलित रकमको पारदर्शी उपयोग र सामाजिक हितमा योगदान गर्ने अभ्यासलाई पनि निरन्तरता दिनुपर्छ।

देउसी–भैलो नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक सम्पदा हो। यसमा पौराणिक कथा, धार्मिक आस्था, लोकगीत, नृत्य, संगीत, सामाजिक सद्भाव र सामूहिक खुसीको सुन्दर संयोजन पाइन्छ। राजा बलिसँग जोडिएको लोककथा, भगवान् रामको अयोध्या आगमनसँग सम्बन्धित दीपावलीको मान्यता र लक्ष्मीपूजाको धार्मिक परम्पराले तिहारलाई थप अर्थपूर्ण बनाएका छन्।

हामीले देउसी–भैलोलाई केवल दक्षिणा संकलन गर्ने वा रमाइलो गर्ने माध्यमका रूपमा मात्र लिनु हुँदैन। यो हाम्रो मौलिक पहिचान, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक हो। त्यसैले यसको मौलिकता जोगाउँदै नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु आजको आवश्यकता हो।

हाम्रो घर–आँगनमा गुञ्जिने देउसी–भैलोका गीतले सबैको जीवनमा सुख, शान्ति, समृद्धि र आपसी सद्भावको सन्देश फैलाउन सकून्। संस्कृति जोगाऔँ, परम्परा बचाऔँ र नेपाली पहिचानलाई पुस्तौँसम्म जीवन्त राखौँ।