काठमाडौं । बालबालिकामा केही महिनाको उमेरदेखि नै दूधका दाँत उम्रिन सुरु हुन्छन्। किशोरावस्थामा पुग्दासम्म अधिकांश स्थायी दाँत आइसकेका हुन्छन्। तर मुखको सबैभन्दा पछाडितिर रहने बुद्धि बङ्गारा भने अरू दाँतभन्दा पछि उम्रिन्छ।

चिकित्सकीय भाषामा ‘थर्ड मोलर’ भनिने यी दाँतलाई नेपालीमा बुद्धि बङ्गारा र अंग्रेजीमा ‘विज्डम टुथ’ भनिन्छ। उमेरसँगै मानिसमा समझदारी र परिपक्वता विकास हुने मान्यताका कारण यसलाई ‘बुद्धि बङ्गारा’ नाम दिइएको हो।

सबै व्यक्तिमा बुद्धि बङ्गारा उम्रिन्छ नै भन्ने हुँदैन। कसैका चारवटै बुद्धि बङ्गारा उम्रिन सक्छन् भने कसैका एक, दुई वा तीनवटा मात्र हुन सक्छन्। कतिपय मानिसमा एउटै बुद्धि बङ्गारा पनि नहुन सक्छ। चारवटा बुद्धि बङ्गारा भए माथिल्लो र तल्लो जबडाको दायाँ–बायाँ सबैभन्दा पछाडि एक–एकवटा हुन्छन्।

बुद्धि बङ्गारा कुन उमेरमा उम्रिन्छ?

अमेरिकन डेन्टल एसोसिएसनका अनुसार बुद्धि बङ्गारा सामान्यतया १७ देखि २१ वर्षको उमेरमा देखिन थाल्छ। बेलायतको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा (NHS) का अनुसार यी दाँत किशोरावस्थाको अन्तिम चरणदेखि २० वर्षको दशकको मध्यसम्म पनि उम्रिन सक्छन्। त्यसैले निश्चित उमेर कटेपछि बुद्धि बङ्गारा उम्रिँदैन भन्ने हुँदैन।

बुद्धि बङ्गारा सही दिशामा र पर्याप्त ठाउँ पाएर उम्रियो भने सामान्यतया यसले समस्या गर्दैन र खाना चपाउन सहयोग गर्न सक्छ। समस्या मुख्यतः दाँत उम्रिन पर्याप्त ठाउँ नहुँदा वा गलत दिशामा उम्रिँदा देखिन्छ।

बुद्धि बङ्गारा किन फस्छ?

मानिसको जबडामा सबै दाँतलाई पर्याप्त ठाउँ नहुन सक्छ। विशेषगरी मुखको सबैभन्दा पछाडिको भागमा ठाउँ कम हुँदा बुद्धि बङ्गारा पूरा रूपमा बाहिर निस्कन नसक्ने अवस्था आउन सक्छ।

यस्तो अवस्थामा दाँत अर्को दाँततर्फ ढल्किन सक्छ, मसुनामुनि वा जबडाको हड्डीभित्रै अड्किन सक्छ। यसलाई ‘इम्प्याक्टेड विज्डम टुथ’ अर्थात् फसेको बुद्धि बङ्गारा भनिन्छ।

फसेको वा आधा मात्र उम्रिएको बुद्धि बङ्गाराको वरिपरि खाना र ब्याक्टेरिया जम्मा हुन सक्छ। यसबाट मसुना सुन्निने र संक्रमण हुने समस्या देखिन सक्छ। बुद्धि बङ्गाराको वरिपरि हुने यस्तो संक्रमणलाई ‘पेरिकोरोनाइटिस’ भनिन्छ।

यससँगै दाँतमा कीरा लाग्ने, छेउको दाँतमा क्षति पुग्ने, मसुनाको समस्या हुने, फोका बन्ने वा दुर्लभ अवस्थामा सिस्ट बन्नेजस्ता समस्या पनि हुन सक्छन्।

बुद्धि बङ्गारा उम्रिँदा किन दुख्छ?

बुद्धि बङ्गारा सामान्य रूपमा उम्रिँदा केही समय हल्का दुखाइ वा असहजता हुन सक्छ। तर अत्यधिक वा पटक–पटक हुने दुखाइलाई सामान्य मानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

दाँत उम्रिन पर्याप्त ठाउँ नभएमा मसुनामा दबाब पर्न सक्छ। आधा मात्र उम्रिएको दाँत वरिपरि संक्रमण भएमा दुखाइसँगै मसुना सुन्निने, मुख खोल्न गाह्रो हुने, खाना चपाउन समस्या हुने तथा कहिलेकाहीँ ज्वरो आउनेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।

बुद्धि बङ्गारा कति समयसम्म उम्रिन्छ?

बुद्धि बङ्गारा अन्य दाँतजस्तै एकैपटक पूर्ण रूपमा बाहिर नआउन सक्छ। ठाउँ, दाँतको दिशा र व्यक्तिको दाँतको संरचनाअनुसार यसको विकास र बाहिर आउने समय फरक हुन्छ।

कहिलेकाहीँ दाँत केही भाग मात्र बाहिर आएर लामो समय त्यही अवस्थामा रहन सक्छ। यस्तो अवस्थामा त्यस वरिपरि खाना र ब्याक्टेरिया जम्मा भएर संक्रमणको जोखिम बढ्न सक्छ।

दुख्यो भन्दैमा बुद्धि बङ्गारा निकाल्नैपर्छ?

बुद्धि बङ्गारा दुख्यो भन्दैमा अनिवार्य रूपमा निकाल्नुपर्छ भन्ने हुँदैन।

यदि बुद्धि बङ्गारा स्वस्थ छ, सही दिशामा उम्रिएको छ, सफा गर्न सकिने अवस्थामा छ र त्यसले अन्य दाँत वा मसुनामा समस्या गरिरहेको छैन भने सामान्यतया निकाल्न आवश्यक पर्दैन। यस्तो अवस्थामा नियमित दन्त परीक्षणमार्फत यसको अवस्था निगरानी गर्न सकिन्छ।

तर पटक–पटक संक्रमण हुने, अत्यधिक दुख्ने, दाँतमा कीरा लाग्ने, छेउको दाँतमा क्षति पुग्ने, सिस्ट वा फोका बन्ने वा दाँतले अन्य समस्या निम्त्याउने अवस्था भएमा दन्त चिकित्सकले निकाल्ने सल्लाह दिन सक्छन्। दाँतको अवस्था र जबडामा यसको स्थिति हेर्न एक्स–रेसमेत गर्न सकिन्छ।

बुद्धि बङ्गारा कसरी निकालिन्छ?

सामान्यतया स्थानीय एनेस्थेसिया दिएर सम्बन्धित भागलाई लठ्याइन्छ। त्यसपछि दाँत निकालिन्छ। दाँत मसुनाभित्र वा हड्डीभित्र फसेको छ भने चिकित्सकले मसुनामा सानो चिरा लगाएर दाँतसम्म पुग्ने बाटो बनाउँछन्।

आवश्यकताअनुसार दाँतलाई एकैपटक वा दुई–तीन टुक्रा बनाएर निकाल्न सकिन्छ। त्यसपछि आवश्यक भए मसुनामा टाँका लगाइन्छ। धेरै अवस्थामा यस्ता टाँका आफैं घुल्ने प्रकारका हुन्छन्। जटिलता वा बिरामीको अवस्थाअनुसार सेडेसन वा सामान्य एनेस्थेसियाको प्रयोग पनि गर्न सकिन्छ।

बुद्धि बङ्गारा निकालेपछि कति समय लाग्छ निको हुन?

दाँत निकालेपछि केही दिनसम्म दुखाइ, सुन्निने, जबडा कडा हुने तथा मुख पूरा खोल्न कठिन हुने समस्या हुन सक्छ। सामान्यतया सुरुका केही दिनमा यस्ता समस्या बढी देखिए पनि क्रमशः कम हुँदै जान्छन्।

सर्जिकल रूपमा जटिल दाँत निकालिएको अवस्थामा पूर्ण रूपमा निको हुन बढी समय लाग्न सक्छ। त्यसैले काममा फर्किने समय दाँतको अवस्था, निकाल्ने प्रक्रिया र व्यक्तिको स्वास्थ्यअनुसार फरक हुन्छ।

दाँत निकालेपछि के कुरामा ध्यान दिने?

दाँत निकालेपछि बनेको खाली ठाउँमा रगतको थक्का बन्छ। यो घाउ निको पार्ने प्रक्रियाका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले सुरुका दिनमा यसलाई नहट्ने गरी सावधानी अपनाउनुपर्छ।

• चिकित्सकको सल्लाहअनुसार दुखाइ कम गर्ने औषधि प्रयोग गर्नुपर्छ।

• सुरुका दिनमा नरम तथा सहज रूपमा चपाउन सकिने खाना खानु राम्रो हुन्छ।

• अन्य दाँत सावधानीपूर्वक सफा गर्नुपर्छ, तर घाउ भएको स्थानमा प्रत्यक्ष दबाब दिनु हुँदैन।

• रगत बगेमा सफा गज वा कपडाले कम्तीमा १० मिनेटसम्म घाउ भएको स्थानमा दबाब दिनुपर्छ।

• कडा, कुरकुरे तथा घाउमा अड्किन सक्ने नट्स, बीउजस्ता खानेकुरा केही समय नखानु राम्रो हुन्छ।

• धूम्रपानबाट टाढा रहनुपर्छ, किनकि यसले संक्रमण तथा ‘ड्राई सकेट’को जोखिम बढाउन सक्छ।

• सामान्य एनेस्थेसिया वा सेडेसन प्रयोग गरिएको भए सवारी चलाउने विषयमा चिकित्सकको निर्देशन पालना गर्नुपर्छ।

बुद्धि बङ्गारा निकाल्दा हुन सक्ने जटिलता

बुद्धि बङ्गारा निकाल्ने प्रक्रिया सामान्यतया सुरक्षित हुन्छ। तर अन्य शल्यक्रियाजस्तै यसमा पनि केही जटिलता हुन सक्छन्।

ड्राई सकेट : दाँत निकालेपछि बनेको घाउमा रगतको थक्का राम्रोसँग नबनेमा वा बनेको थक्का समयभन्दा अघि हटेमा ‘ड्राई सकेट’ हुन सक्छ। यसमा दाँत निकालेको केही दिनपछि निकै दुख्ने र मुखमा खराब स्वाद वा दुर्गन्ध आउने हुन सक्छ।

संक्रमण : दाँत निकालिएको ठाउँमा संक्रमण हुन सक्छ। अत्यधिक दुखाइ, सुन्निने, ज्वरो, अस्वस्थ महसुस हुने वा घाउबाट असामान्य पदार्थ निस्कने जस्ता लक्षण देखिएमा चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्नुपर्छ।

नसामा असर : विशेषगरी तल्लो बुद्धि बङ्गाराको जरानजिक रहेका नसामा असर परेमा ओठ, जिब्रो वा चिउँडोमा लाटोपन, झमझमाहट वा संवेदनामा परिवर्तन हुन सक्छ। यस्तो समस्या धेरैजसो अवस्थामा समयसँगै सुधार हुन्छ, तर दुर्लभ अवस्थामा लामो समयसम्म रहन सक्छ।

त्यसैले बुद्धि बङ्गारा दुख्दैमा आफैं निर्णय गरेर निकाल्नु उचित हुँदैन। दन्त चिकित्सकले दाँतको दिशा, जबडामा उपलब्ध ठाउँ, संक्रमण वा क्षतिको अवस्था तथा आवश्यक परे एक्स–रेको आधारमा उपचारको निर्णय गर्छन्।

बुद्धि बङ्गारा आफैंमा अनावश्यक दाँत होइन। समस्या नदिएको स्वस्थ बुद्धि बङ्गारालाई सामान्यतया निगरानीमा राख्न सकिन्छ। समस्या उत्पन्न भएको अवस्थामा भने समयमै दन्त चिकित्सकको परामर्श लिनु नै महत्वपूर्ण हुन्छ।