काठमाडौं । पछिल्लो समय धुलो, धुवाँ तथा वायु प्रदूषणका कारण धेरै मानिसमा घाँटी चिलाउने, खसखस हुने, खोकी लाग्ने तथा पटक–पटक खकार निकाल्न मन लाग्ने समस्या देखिन थालेको छ। औषधि सेवन गर्दा केही समय समस्या कम भए पनि पूर्ण रूपमा निको नहुने गुनासो पनि सुनिन्छ।

चिकित्सक डा. अर्पणा न्यौपानेका अनुसार घाँटीमा खसखस हुने, केही अड्किएजस्तो महसुस हुने, खकार नआए पनि निकाल्न मन लागिरहने जस्ता समस्या धुलो तथा वायु प्रदूषणसँग सम्बन्धित हुन सक्छन्। कतिपय अवस्थामा घाँटीमा केही छ भन्ने निरन्तर महसुस भइरहँदा मानिसले पटक–पटक खकार निकाल्ने प्रयास गर्न सक्छ।

खकार शरीरको श्वासप्रश्वास प्रणालीको एउटा महत्वपूर्ण सुरक्षा संयन्त्र हो। श्वासनलीमा पुगेका धुलो तथा अन्य कणलाई बाहिर निकाल्न शरीरले खकार उत्पादन गर्छ। यसले श्वासप्रश्वासको मार्गलाई ओसिलो राख्न पनि सहयोग गर्छ। तर प्रदूषणका कारण फोहोर तथा सूक्ष्म कणहरू धेरै मात्रामा श्वासप्रश्वास प्रणालीमा प्रवेश गरेपछि शरीरको यो सुरक्षा प्रणाली बढी सक्रिय हुन सक्छ।

वायु प्रदूषणमा रहेका सूक्ष्म कणमध्ये PM2.5 विशेष चिन्ताको विषय हो। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार PM2.5 जस्ता सूक्ष्म कण फोक्सोसम्म गहिरो रूपमा पुग्न सक्छन् र स्वास्थ्यमा श्वासप्रश्वास तथा मुटुसम्बन्धी असर पार्न सक्छन्।

लामो समयसम्म धुलो, धुवाँ तथा अन्य प्रदूषकको सम्पर्कमा रहँदा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या बढ्न सक्छ। दीर्घकालीन खोकी र खकार उत्पादन श्वासनलीमा हुने दीर्घकालीन सूजनसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि वायु प्रदूषणलाई COPD लगायतका दीर्घकालीन श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगको महत्वपूर्ण जोखिमका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

जोगिन के गर्ने?

वायु प्रदूषणबाट जोगिन सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय प्रदूषित हावासँगको सम्पर्क कम गर्नु हो। सकेसम्म धुलो, धुवाँ र अत्यधिक प्रदूषण भएको स्थानमा लामो समय नबस्ने तथा बाहिर निस्कँदा उपयुक्त मास्क प्रयोग गर्ने गर्नुपर्छ।

बजारमा पाइने सबै प्रकारका मास्कले अत्यन्त सूक्ष्म कणलाई समान रूपमा रोक्न सक्दैनन्। त्यसैले प्रदूषणको अवस्था हेरेर उपयुक्त र राम्रोसँग फिट हुने मास्क प्रयोग गर्नु उपयोगी हुन्छ।

बच्चा, वृद्धवृद्धा तथा पहिले नै श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिहरू प्रदूषणको असरप्रति बढी संवेदनशील हुन सक्छन्। WHO ले पनि बालबालिका, वृद्धवृद्धा र दीर्घरोग भएका व्यक्तिहरूलाई वायु प्रदूषणबाट बढी जोखिम हुने समूहमा राखेको छ।

प्रदूषण धेरै भएको समयमा बाहिरी गतिविधि घटाउनु, घरभित्र धुवाँ तथा धुलो कम राख्नु र सम्भव भएसम्म सफा हावाको वातावरणमा बस्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। साथै धूम्रपान तथा अरूले गरेको धूम्रपानको धुवाँबाट पनि टाढा रहनुपर्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनको २०२१ को वायु गुणस्तर guideline अनुसार PM2.5 को २४ घण्टे औसतका लागि १५ माइक्रोग्राम प्रतिघनमिटरको guideline level सिफारिस गरिएको छ। यी guideline कानुनी सीमा नभई स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि वैज्ञानिक आधारमा तय गरिएका सन्दर्भ मूल्य हुन्।

चिकित्सकका अनुसार प्रदूषणको वातावरणमा निरन्तर बसिरहँदा केवल औषधि सेवन गरेर मात्र समस्या समाधान गर्न कठिन हुन सक्छ। शरीरमा प्रवेश गर्ने प्रदूषकको मात्रा कम गर्नु पनि उपचार र रोकथामको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।

यदि लामो समयसम्म खोकी लागिरह्यो, खकार लगातार आइरह्यो, घाँटीमा असहजता भइरह्यो, सास फेर्न गाह्रो भयो, छाती दुख्यो वा समस्या बढ्दै गयो भने स्वास्थ्य संस्थामा चिकित्सकको परामर्श लिनुपर्छ। विशेषगरी बालबालिकामा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या देखिएमा ढिलाइ नगरी स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ।

वायु प्रदूषण नियन्त्रण व्यक्तिगत सावधानीसँगै सार्वजनिक स्वास्थ्यको विषय पनि हो। प्रदूषणका स्रोत नियन्त्रण, सडकको धुलो व्यवस्थापन, स्वच्छ यातायात र उत्सर्जन नियन्त्रणजस्ता उपायमा सरकारी तथा स्थानीय तहबाट प्रभावकारी काम आवश्यक हुन्छ। WHO का अनुसार वायु प्रदूषण कम गर्नु श्वासप्रश्वास तथा अन्य स्वास्थ्य जोखिम घटाउने महत्वपूर्ण उपाय हो।