rastriyakhabar
काठमाडौं । विकास भनेको केवल आजको आवश्यकता पूरा गर्नु होइन, भोलिको पुस्तालाई सुरक्षित भविष्य हस्तान्तरण गर्नु पनि हो। तर कुनै विकास संरचनाले भविष्यमा सम्भावित विपद् निम्त्याउन सक्छ भने त्यसको सुरक्षा, जोखिम र प्रभावबारे प्रश्न उठाउनु विकासविरोधी हुनु होइन। बरु जिम्मेवार नागरिकको कर्तव्य हो।
काठमाडौं उपत्यकाको शिरमा, गोकर्णेश्वर–शिवपुरी क्षेत्रतर्फ रहेको नागमतीको धाप ड्याम अहिले यही गम्भीर प्रश्नको केन्द्रमा छ।
बागमती नदीमा सुख्खा याममा पानीको बहाव बढाउने, नदीको वातावरणीय अवस्था सुधार गर्ने र जलस्रोतको संरक्षण गर्ने उद्देश्यले निर्माण गरिएको धाप जलाशय आफैंमा महत्वपूर्ण पूर्वाधार हो। सरकारी विवरणअनुसार धाप ड्याममा करिब ८.५ लाख घनमिटर पानी भण्डारण गर्न सकिन्छ। मुख्य बाँध करिब २४ मिटर अग्लो रहेको छ।
तर प्रश्न विकासको आवश्यकता छ कि छैन भन्ने होइन।
प्रश्न हो– यति ठूलो मात्रामा पानी काठमाडौं उपत्यकाको माथिल्लो भूभागमा थुपारेर राखिएको अवस्थामा कुनै दिन अप्रत्याशित प्राकृतिक वा प्राविधिक दुर्घटना भयो भने त्यसको प्रभाव कति टाढासम्म पुग्छ?
यो प्रश्नको उत्तर अनुमानका भरमा होइन, वैज्ञानिक अध्ययनबाट आउनुपर्छ।
कुनै पनि बाँध शतप्रतिशत जोखिममुक्त हुँदैन। बाँध निर्माण गर्दा भूकम्प, अत्यधिक वर्षा, पहिरो, बाँधको संरचनागत कमजोरी, पानीको असामान्य दबाब, ओभरटपिङ, निकास प्रणालीको समस्या लगायत सम्भावित जोखिमलाई निरन्तर मूल्यांकन गर्नुपर्छ।
धाप ड्यामका सम्बन्धमा पनि यही प्रश्न उठाउन आवश्यक छ– अत्यधिक वर्षा भयो, पहिरोले जलाशयमा ठूलो मात्रामा सामग्री खसाल्यो, भूकम्प आयो वा कुनै संरचनागत समस्या उत्पन्न भयो भने आपत्कालीन अवस्थामा के हुन्छ?
सरकारको आफ्नै परियोजना दस्तावेजले धाप ड्यामको उद्देश्य बागमती नदीको वातावरणीय प्रवाह कायम गर्नु र उपत्यकामा पानीको उपलब्धता बढाउनु रहेको बताउँछ। साथै बागमती नदी बेसिनका लागि बाढी पूर्वसूचना तथा पूर्वचेतावनी प्रणाली विकास गर्ने लक्ष्यसमेत परियोजनामा राखिएको छ।
तर ड्यामको नियमित सञ्चालन र ड्याम असफल भएको चरम अवस्थामा उपत्यकामा पर्न सक्ने प्रभावबीचको फरक स्पष्ट रूपमा आम नागरिकले बुझ्ने गरी सार्वजनिक हुनुपर्छ।
हामीले प्रायः पूर्वाधारबारे एउटा खतरनाक मानसिकता बनाएका छौँ– ‘इन्जिनियरले बनाएको हो, त्यसैले सुरक्षित नै होला।’
तर संसारका ठूला–ठूला पूर्वाधार पनि जोखिमबाट पूर्ण रूपमा मुक्त छैनन्।
त्यसैले प्रश्न ड्याम फुट्छ कि फुट्दैन भन्ने मात्र होइन।
यदि फुट्यो भने के हुन्छ?
कति पानी एकैपटक तलतिर आउन सक्छ?
कति समयभित्र गोकर्णेश्वर, सुन्दरीजल, जोरपाटी हुँदै काठमाडौंका तल्लो भूभागसम्म असर पुग्न सक्छ?
बाढीको सम्भावित बहाव कुन–कुन क्षेत्रमा पुग्न सक्छ?
कति घरधुरी जोखिममा पर्न सक्छन्?
विद्यालय, अस्पताल, सडक, पुल, धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदा र महत्वपूर्ण सरकारी संरचनामध्ये कुन–कुन प्रभावित हुन सक्छन्?
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा– त्यस्तो अवस्था आयो भने नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा पुग्न कति समय हुन्छ?
यी प्रश्नको उत्तर सरकारसँग तयार हुनुपर्छ।
सन् २०२५ मा प्रकाशित एउटा अध्ययनले काठमाडौंका नागमती र धाप ड्यामको बाँध फुट्ने सम्भावित अवस्थाको विश्लेषण आवश्यक रहेको औंल्याएको छ। अध्ययनले यस्ता बाँध असफल भएमा गम्भीर क्षति, जनधनको जोखिम र सांस्कृतिक सम्पदामा समेत असर पर्न सक्ने सम्भावना उठाएको छ।
यसले सरकारलाई डराउन होइन, अझ गहिरो अध्ययन गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ।
यदि अध्ययनले जोखिम न्यून देखाउँछ भने पनि त्यो निष्कर्ष सार्वजनिक गरौँ।
यदि जोखिम देखिन्छ भने सुधार गरौँ।
यदि थप अध्ययन आवश्यक छ भने तुरुन्त गरौँ।
तर ‘केही हुँदैन’ भनेर चुप लागेर बस्नुचाहिँ समाधान होइन।
काठमाडौं उपत्यका आफैंमा प्राकृतिक विपद्का दृष्टिले संवेदनशील क्षेत्र हो। भूकम्प, अतिवृष्टि, पहिरो र सहरी बाढीको जोखिम यहाँ सधैं रहन्छ।
यस्तो अवस्थामा उपत्यकाको माथिल्लो भूभागमा ठूलो जलाशय निर्माण भएपछि बहुविपद् जोखिमको संयुक्त अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
कल्पना गरौँ– एकातिर अत्यधिक वर्षा भइरहेको छ, पहाडमा पहिरो खसिरहेको छ र त्यही समयमा जलाशयमा पानीको सतह उच्च छ।
त्यस अवस्थामा बाँध, स्पिलवे, निकास प्रणाली र तल्लो तटीय क्षेत्रमा पर्ने प्रभावको वास्तविक समय मूल्यांकन गर्ने प्रणाली कत्तिको सक्षम छ?
यो प्रश्नको उत्तर कागजमा मात्र होइन, मैदानमा परीक्षण गरिएको प्रणालीबाट आउनुपर्छ।
अब सरकारले धाप ड्यामलाई सामान्य जलस्रोत आयोजना भनेर मात्र हेर्नु हुँदैन।
यसलाई काठमाडौं उपत्यकाको सम्भावित विपद् जोखिम व्यवस्थापनसँग जोडेर हेर्नुपर्छ।
सरकारले तत्काल:
सरकारकै जलस्रोत तथा सिँचाइ विभागले नागमती तथा धाप बाँध आयोजनालाई आफ्नो परियोजना सूचीमा राखेको छ। त्यसैले यसको सुरक्षा निगरानीका लागि जिम्मेवार निकाय को हो, नियमित निरीक्षण कसरी भइरहेको छ र आपत्कालीन योजना के छ भन्ने कुरा अब सार्वजनिक बहसको विषय बन्नुपर्छ।
धाप ड्यामको उद्देश्य गलत हो भनेर भन्न खोजिएको होइन।
काठमाडौंको बागमतीलाई स्वच्छ, जीवित र निरन्तर बग्ने नदी बनाउने प्रयास आवश्यक छ। सुख्खा याममा नदीमा पानीको बहाव कायम राख्ने उद्देश्य पनि महत्वपूर्ण छ।
तर विकासको अर्थ जोखिमलाई बेवास्ता गर्नु होइन।
आज हामीले बनाएको संरचना भोलि हाम्रा सन्तानका लागि संकटको कारण नबनोस् भन्ने सुनिश्चित गर्नु नै दिगो विकास हो।
त्यसैले अहिले नै प्रश्न गरौँ।
अहिले नै अध्ययन गरौँ।
अहिले नै सुरक्षा प्रणाली बलियो बनाऔँ।
किनकि विपद् आएपछि ‘हामीलाई थाहा थिएन’ भन्ने जवाफले एउटा पनि जीवन फर्काउन सक्दैन।
हालै देशका विभिन्न क्षेत्रमा आएको बाढी र पहिरोले एउटा कुरा स्पष्ट पारिसकेको छ– प्रकृतिले चेतावनी दिएर मात्र आउँदैन।
जलवायु परिवर्तनसँगै अतिवृष्टि, बाढी र पहिरोका घटनाको जोखिम बढिरहेको अवस्थामा हामीले आफ्ना ठूला पूर्वाधारलाई पनि नयाँ दृष्टिले हेर्नुपर्छ।
धाप ड्याम आज काठमाडौंका लागि पानीको स्रोत हो।
भोलि पनि यही रहोस्।
तर त्यसका लागि सुरक्षा पहिलो सर्त हुनुपर्छ।
हामी विकास रोक्न चाहँदैनौँ।
हामी विकासलाई सुरक्षित बनाउन चाहन्छौँ।
हामी ड्याम भत्किन्छ भनेर त्रास फैलाउन चाहँदैनौँ।
हामी यदि कुनै दिन अप्रत्याशित घटना भयो भने काठमाडौंका नागरिकलाई कसरी बचाउने भन्ने तयारी आजै होस् भन्न चाहन्छौँ।
किनकि सरकारको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी संरचना बनाउनु मात्र होइन, त्यो संरचनाबाट नागरिक सुरक्षित छन् भन्ने विश्वास दिलाउनु पनि हो।
त्यसैले सरकारलाई आग्रह छ–
धाप ड्यामको सुरक्षा परीक्षण गरौँ।
जोखिमको वैज्ञानिक नक्सा सार्वजनिक गरौँ।
आपत्कालीन उद्धार योजना बनाऔँ।
प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाऔँ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा–
काठमाडौंको शिरमा पानीको जलाशय छ; अब त्यहाँ सुरक्षाको बलियो भरोसा पनि हुनुपर्छ।
प्रतिक्रिया