जीवन–चिन्तन

मानिस जन्मिँदा केही पनि जान्दैन।

न हिँड्न जान्छ, न बोल्न। न उसलाई भोक लाग्दा खाना कहाँ खोज्ने थाहा हुन्छ, न कसैले सिकाएपछि मात्र सास फेर्नुपर्छ भन्ने हुन्छ।

तर प्रकृतिले उसको शरीरभित्र एउटा अद्भुत व्यवस्था पहिल्यै बनाएर पठाएको हुन्छ।

मुटु आफैं धड्किन्छ।
फोक्सो आफैं चल्छ।
रगत आफैं बग्छ।
खाना आफैं पच्छ।
घाउ आफैं निको हुन खोज्छ।

मानिसले जीवनभर यी कामका लागि कुनै आदेश दिँदैन।

प्रकृति चुपचाप आफ्नो काम गरिरहेकी हुन्छ।

सायद मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो रहस्य यही हो।

बाल्यकाल : अरूले चलाइदिएको जीवन

बाल्यकालमा हामी आफूलाई केही पनि थाहा छैन जस्तो देखिन्छौँ।

तर त्यही उमेरमा हाम्रो दिमाग सबैभन्दा तीव्र गतिमा सिकिरहेको हुन्छ।

हामी लड्छौँ, उठ्छौँ, फेरि दौडिन्छौँ।

एउटा शब्द सिक्छौँ।
त्यसपछि वाक्य बोल्न सिक्छौँ।
आफ्नो नाम चिन्छौँ।
आफ्ना मान्छे चिन्छौँ।

आमा–बुबाले हात समातेर हिँड्न सिकाउनुहुन्छ।

त्यतिबेला हामीलाई लाग्दैन—

एक दिन यही हात समातेर हिँड्न सिकाउने मानिसको हात हामीले नै समातेर हिँडाउनुपर्नेछ।

युवावस्था : आफूले संसार चलाएको भ्रम

समय बित्छ।

मानिस जवान हुन्छ।

उसमा शक्ति हुन्छ।
सपना हुन्छ।
महत्त्वाकांक्षा हुन्छ।

उसलाई लाग्छ—

“म आफ्नो जीवन आफैं चलाउँछु।”

ऊ पढ्छ।
काम गर्छ।
पैसा कमाउँछ।
घर बनाउँछ।
परिवार बनाउँछ।
सन्तान हुर्काउँछ।

अरूलाई सहयोग गर्छ।

कसैलाई रोजगारी दिन्छ।
कसैको दुःखमा साथ दिन्छ।

र विस्तारै उसले आफ्नो जीवनको एउटा ठूलो भ्रमलाई सत्य ठान्न थाल्छ—

“सबै कुरा मेरो नियन्त्रणमा छ।”

तर वास्तवमा त्यतिबेला पनि उसको मुटु उसको आदेशमा होइन, प्रकृतिको आदेशमा धड्किरहेको हुन्छ।

उसले संसार चलाइरहेको जस्तो देखिन्छ।

तर उसको शरीरभित्रको संसार भने प्रकृतिले चलाइरहेकी हुन्छ।

५० वर्षपछि : प्रकृतिको पहिलो सम्झना

बिस्तारै उमेर बढ्छ।

५० वर्ष कटेपछि शरीरले साना–साना संकेत दिन थाल्छ।

पहिले जस्तो छिटो दौडिन सकिँदैन।

पहिले जस्तो रातभर जाग्न सकिँदैन।

थकान छिटो लाग्छ।

सानो चोट निको हुन पनि केही बढी समय लाग्न सक्छ।

ऐनामा हेर्दा कपालमा सेतो रङ देखिन्छ।

अनुहारमा केही रेखा थपिन्छन्।

तर मानिस अझै आफूलाई जवान नै ठान्छ।

प्रकृति भने चुपचाप भनिरहेकी हुन्छिन्—

“अब विस्तारै मेरो पालो आउँदैछ।”

६० वर्ष : जीवनको अर्को अध्याय

६० वर्षपछि सबै मानिसमा एउटै परिवर्तन हुँदैन।

कोही अझै सक्रिय हुन्छन्।
कोही नयाँ काम सिक्छन्।
कोही समाजसेवामा लाग्छन्।
कोही पहिलेभन्दा शान्त जीवन बिताउँछन्।

तर केही मानिसमा उमेरसँगै स्मरणशक्ति, सोच्ने क्षमता र दैनिक काम गर्ने क्षमतामा उल्लेख्य कमी आउन सक्छ। कहिलेकाहीँ यसको पछाडि डिमेन्सियाजस्ता रोग पनि हुन सक्छन्।

त्यसपछि एउटा परिवारमा एउटा अनौठो यात्रा सुरु हुन्छ।

बुबा एउटा कुर्सीमा बसिरहेका छन्।

छोरा नजिकै आएर सोध्छ—

“बुबा, खाना खानुभयो?”

बुबा केहीबेर चुप लाग्छन्।

“खाएँ होला…”

“के खानुभयो?”

बुबा सम्झन खोज्छन्।

तर सम्झना हातमा आएको पानीजस्तै बिस्तारै फुत्किन्छ।

छोरा फेरि सोध्दैन।

चुपचाप अर्को कोठामा जान्छ।

सायद उसको आँखामा आँसु आउँछ।

किनकि उसले पहिलोपटक महसुस गरेको हुन्छ—

बुबाको शरीर अझै यहाँ छ, तर बुबाले बोकेर हिँडेको संसार विस्तारै हराउँदैछ।

मानिसले गलत बुझ्ने एउटा अवस्था

त्यसपछि मानिसले धेरै कुरा बिर्सन थाल्छ।

सामान कहाँ राखेको थाहा हुँदैन।

एउटै प्रश्न पटक–पटक सोधिन्छ।

हिजो भेटेको मानिसको नाम सम्झन गाह्रो हुन्छ।

पहिले घण्टौँ कुराकानी गर्ने मानिस केही मिनेटमै चुप लाग्छ।

बाहिर जान मन लाग्दैन।

मानिससँग घुलमिल हुन गाह्रो हुन्छ।

कसैले भन्छ—

“बूढो भएर अल्छी भयो।”

अर्कोले भन्छ—

“अब केही गर्न मन गर्दैन।”

तर हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा फरक हुन सक्छ।

कहिलेकाहीँ त्यो आलस्य होइन।

कहिलेकाहीँ त्यो शरीर र मस्तिष्कको क्षमता घट्दै गएको संकेत हुन सक्छ।

त्यसैले वृद्ध मानिसलाई दोष दिनुभन्दा पहिले उसको अवस्था बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।

पहिले संसार ठूलो थियो, अब एउटा कोठा

उसको संसार विस्तारै सानो हुँदै जान्छ।

पहिले संसारभरि उसका चिनजान थिए।

त्यसपछि उसको संसार सहर भयो।

त्यसपछि घर।

र एक दिन—

घरभित्रको एउटा कोठा।

त्यही कोठामा बसेर ऊ झ्यालबाहिर हेर्छ।

मानिसहरू हिँडिरहेका हुन्छन्।

गाडीहरू गुडिरहेका हुन्छन्।

संसार आफ्नै गतिमा दौडिरहेको हुन्छ।

तर ऊ भने विगतका कुनै टुक्रामा अड्किएको हुन्छ।

सायद उसलाई ३० वर्षअघिको घटना आजै भएको जस्तो लागिरहेको हुन्छ।

प्रकृतिले फेरि जिम्मेवारी लिन थाल्छ

मुकुन्द ढुंगानाको विचारमा मानव जीवनलाई हेर्दा एउटा गहिरो चक्र देखिन्छ—

जन्ममा हामी अरूमाथि निर्भर हुन्छौँ।
युवावस्थामा अरूलाई सम्हाल्छौँ।
वृद्धावस्थामा फेरि अरूमाथि निर्भर हुन थाल्छौँ।

बाल्यकालमा आमा–बुबाले हात समात्नुभयो।

युवावस्थामा हामीले आफ्ना आमा–बुबाको हात समात्यौँ।

वृद्धावस्थामा फेरि छोराछोरीले हाम्रो हात समात्छन्।

यो कमजोरी मात्र होइन।

यो प्रकृतिको चक्र हो।

शरीरको सबैभन्दा ठूलो रहस्य

मानिसले जीवनभर शरीरलाई आफ्नो ठान्छ।

तर सोचौँ त—

हामीले कहिल्यै आफ्नो मुटुलाई भनेका छौँ?

“अब धड्क।”

फोक्सोलाई भनेका छौँ?

“अब सास फेर।”

आन्द्रालाई भनेका छौँ?

“अब खाना पचाऊ।”

राति निदाउँदा शरीरभित्र हजारौँ प्रक्रिया चलिरहेका हुन्छन्।

हामीलाई थाहा पनि हुँदैन।

त्यही भएर प्रश्न उठ्छ—

यदि हामीले शरीरका यी काम गरिरहेका छैनौँ भने वास्तवमा कसले गरिरहेको छ?

प्रकृति।

अन्तिम यात्रातर्फ

समय अझै अघि बढ्छ।

एक दिन मानिसलाई हिँड्न सहयोग चाहिन्छ।

त्यसपछि खान।

त्यसपछि कपडा लगाउन।

कहिलेकाहीँ बोल्न पनि सहयोग चाहिन्छ।

ऊ आफ्ना सन्तानलाई चिन्न नसक्न सक्छ।

तर सन्तानले उसलाई चिन्छ।

ऊ आफ्नो जीवन बिर्सन सक्छ।

तर परिवारले उसको सम्पूर्ण जीवन सम्झिरहेको हुन्छ।

उसले आफूले बनाएको घर बिर्सन सक्छ।

तर त्यो घरका भित्तामा उसको पसिनाको इतिहास लेखिएको हुन्छ।

उसले आफ्ना सन्तानको नाम बिर्सन सक्छ।

तर सन्तानको हृदयमा उसको नाम कहिल्यै मेटिँदैन।

अन्तिम सत्य

अन्ततः एक दिन शरीर थाक्छ।

मुटुको धड्कन कमजोर हुँदै जान्छ।

सासको गति बदलिन्छ।

शरीरका प्रणालीहरू बिस्तारै आफ्नो काम बन्द गर्न थाल्छन्।

र मानिसले जीवनभर नियन्त्रण गर्न नसकेको एउटा अन्तिम सत्य स्वीकार गर्छ—

जीवन हामीले सुरु गरेका होइनौँ।
हामीले केवल पाएका हौँ।

हामीले शरीर बनाएका होइनौँ।

हामीले मुटु बनाएका होइनौँ।

हामीले सास बनाएका होइनौँ।

हामीले प्रकृतिले दिएको जीवन केही समय चलाएका मात्र हौँ।

जन्ममा प्रकृतिले हामीलाई सम्हाल्छिन्।

युवावस्थामा हामी आफूले जीवन चलाइरहेको ठान्छौँ।

वृद्धावस्थामा प्रकृतिले बिस्तारै फेरि आफ्नो नियन्त्रण लिन्छिन्।

र अन्तिममा—

हामी प्रकृतिमै फर्किन्छौँ।

मुकुन्द ढुंगानाको विचार

सायद जीवनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यही हो—

जुन शरीरलाई हामी आफ्नो शक्ति ठान्छौँ, त्यो शरीर वास्तवमा प्रकृतिको उधारो हो।

हामी जन्मिँदा अरूले हामीलाई सम्हाल्छन्।

हामी जवान हुँदा अरूलाई सम्हाल्छौँ।

हामी बूढो हुँदा फेरि अरूले हामीलाई सम्हाल्छन्।

र अन्तिम यात्रामा—

न पैसा साथ जान्छ,
न पद,
न प्रतिष्ठा,
न सम्पत्ति।

सँगै जाने कुरा भनेको मानिसले अरूको जीवनमा छोडेको माया, सम्मान, सम्झना र राम्रो कर्म हो।

त्यसैले वृद्ध मानिसको हात समात्दा केवल एउटा बूढो हात नसमातौँ।

त्यो हातले समातेको इतिहास समातौँ।

उसको बिर्सिएको कुरा सम्झाइदिऔँ।

उसले दोहोर्‍याएको कुरा धैर्यपूर्वक सुनौँ।

उसले हिँड्न नसक्दा हात दिऔँ।

किनकि—

आज हामीले समातेको त्यो वृद्ध हात कुनै समय हामीलाई संसार देखाउन हिँडेको हात हुन सक्छ।

र सायद यही मानव जीवनको सबैभन्दा सुन्दर सत्य हो—

“जन्ममा प्रकृतिले हामीलाई सम्हाल्छिन्, जीवनमा हामीले संसार सम्हाल्छौँ, र अन्तिम यात्रामा फेरि प्रकृतिले नै हामीलाई आफ्नो काखमा समेट्छिन्।”