कहिलेकाहीँ जीवनमा देखेका केही दृश्य आँखाले मात्र देख्दैनन्, मनभित्र गहिरोसँग गाडिएर बस्छन्। आज त्रिशूली, धुङ्गे र देवीघाट पुग्दा मैले जे देखें, त्यो दृश्य शब्दमा उतार्न खोज्दा पनि हात काँप्छ। आँखाअगाडि एउटा सुन्दर बस्तीको भग्नावशेष थियो। जहाँ हिजोसम्म घर थिए, पसल थिए, मानिसको चहलपहल थियो, बालबालिकाको आवाज थियो, बिहान–बेलुका चुलो बल्थ्यो—आज त्यहाँ माटो, ढुंगा, काठ, फलाम र बाढीले छाडेको विनाशको निशान मात्र देखिन्छ।

मनले प्रश्न गर्‍यो—यति छिट्टै एउटा बस्ती कसरी उजाडिन सक्छ?

भोटेकोशीबाट आएको त्यो अकल्पनीय भेल त्रिशूली हुँदै तलतिर बग्दा त्यसले नदीको बाटो मात्र बदलेन, मानिसका जिन्दगीको बाटो नै बदलिदियो।

त्रिशूलीलाई हेर्दा लाग्यो—यो त्यही त्रिशूली होइन

त्रिशूली बजार पुगेपछि नदीतर्फ नजर लगाएँ।

नदी त बगिरहेको थियो। तर त्यो दृश्य सामान्य थिएन।

नदीको बहाव केही कम भएको देखिए पनि त्यसको छेउमा उभिँदा अझै पनि त्यो विनाशको शक्ति महसुस हुन्थ्यो। नदीले बगाएर ल्याएका काठ, ढुंगा, माटो र भग्न संरचनाका अवशेषले हरेक ठाउँमा एउटा कथा सुनाइरहेका थिए।

कुनै ठाउँमा घरको जग मात्र बाँकी थियो।

कुनै ठाउँमा भित्ताको टुक्रा।

कुनै ठाउँमा फलामका संरचना बाङ्गिएका थिए।

कुनै ठाउँमा मानिसले जीवनभर जोडेको सम्पत्ति माटोमुनि पुरिएको थियो।

त्रिशूली बजार आसपास करिब ६० घर बाढीले बगाएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। दुईवटा पक्की पुलसमेत बगेका छन्।

तर तथ्यांकले देखाउने ‘६० घर’ र आँखाले देख्ने ‘६० परिवारको उजाडिएको जीवन’ एउटै कुरा होइन रहेछ।

एउटा घर भनेको चारवटा भित्ता मात्र होइन।

त्यो घरभित्र आमाको माया हुन्छ।

बुवाको पसिना हुन्छ।

छोराछोरीको भविष्य हुन्छ।

विवाहका सम्झना हुन्छन्।

पुराना फोटो हुन्छन्।

मृत आमाबुवाको सम्झना हुन्छ।

जन्मदेखि हुर्किँदासम्मका हजारौँ कथा हुन्छन्।

त्यो घर बग्दा भौतिक संरचना मात्र बगेको हुँदैन, एउटा परिवारको इतिहास बगेको हुन्छ।

ढुङ्गे पुग्दा मन झन् भारी भयो

त्रिशूलीबाट धुङ्गेतर्फ जाँदै गर्दा बाटोभरि देखिएका दृश्यले मनलाई झन् भारी बनाउँदै लगे।

कतै सडकको स्वरूप बदलिएको छ।

कतै किनार काटिएको छ।

कतै बाढीले थुपारेको माटो र ढुंगाको तह छ।

कतै मानिसहरू आफ्नो घर भएको ठाउँमा उभिएर केही खोजिरहेका छन्।

सायद त्यो खोजीमा उनीहरूले पैसा खोजिरहेका थिएनन्।

उनीहरू सम्झना खोजिरहेका थिए।

कसैले कपडा खोजिरहेको थियो।

कसैले कागजात।

कसैले मोबाइल।

कसैले घरभित्र रहेको सामान।

तर कसैको आँखा भने एउटै व्यक्तिलाई खोजिरहेको थियो—आफ्नो मान्छे।

देवीघाट पुग्दा शब्द नै हराए

देवीघाट पुगेपछि मैले जे देखें, त्यसलाई सामान्य क्षतिको शब्दले वर्णन गर्न सकिँदैन।

हिजोसम्म मानिसको जीवनसँग जोडिएको ठाउँ आज बाढीको निशानले भरिएको छ।

बाढीले त्रिशूली बजारसँगै देवीघाट क्षेत्रलाई पनि प्रभावित बनाएको छ। त्रिशूली तथा देवीघाट जलविद्युत् आयोजनामा समेत क्षति पुगेको विवरण आएको छ।

तर आयोजनाको क्षति त प्राविधिक टोलीले मूल्यांकन गर्ला।

भत्किएका संरचना फेरि बनाउन सकिएला।

पुल फेरि बनाउन सकिएला।

सडक फेरि बनाउन सकिएला।

विद्युत् आयोजना पुनःनिर्माण गर्न सकिएला।

तर बाढीले लगेको मान्छे कसरी फर्काउने?

यो प्रश्नको उत्तर कसैसँग छैन।

त्यहाँ भग्नावशेष मात्र थिएन, आफन्त खोजिरहेका आँखा थिए

देवीघाट र त्रिशूली क्षेत्रमा सबैभन्दा पीडादायी दृश्य थियो—आफन्तको खोजी।

कसैको हातमा मोबाइल थियो।

सायद अन्तिमपटक फोन आएको थियो।

कसैले भनिरहेको थियो—

“अझै सम्पर्क भएको छैन।”

कसैले आशा गरिरहेको थियो—

“कतै सुरक्षित ठाउँमा होला कि?”

कसैले आफन्तको फोटो देखाउँदै सोधिरहेको थियो—

“कतै देख्नुभएको छ?”

यी प्रश्नको उत्तर दिन सक्ने कोही थिएन।

त्यो क्षणमा मैले महसुस गरेँ—

बेपत्ता हुनु भनेको मृत्युको खबरभन्दा पनि लामो पीडा रहेछ।

मृत्युको खबर पाएपछि परिवार रोएर अन्तिम संस्कार गर्न सक्छ।

तर बेपत्ताको परिवार?

उनीहरू हरेक आवाजमा चनाखो हुन्छन्।

हरेक फोन बज्दा मुटु धड्किन्छ।

हरेक अपरिचित नम्बर देख्दा आशा पलाउँछ।

सायद आज आउला।

सायद भोलि आउला।

सायद नदीको अर्को किनारमा भेटिएला।

तर दिन बित्दै जान्छ, आशा र पीडा सँगसँगै बढ्दै जान्छ।

नदीले घर बगायो, आमाको काख पनि बगायो

बाढीको तथ्यांकमा हामी मृत्यु संख्या गन्छौँ।

कति घर बगे?

कति पुल बगे?

कति आयोजना क्षतिग्रस्त भए?

कति जना बेपत्ता छन्?

तर प्रत्येक अंकको पछाडि एउटा परिवार छ।

एउटा आमा छिन्।

एउटा बुवा छन्।

एउटा श्रीमती छिन्।

एउटा श्रीमान् छन्।

छोराछोरी छन्।

भाइबहिनी छन्।

आफन्त छन्।

त्यसैले एक जना मानिसको मृत्यु केवल एउटा संख्या होइन।

त्यो एउटा परिवारको संसार भत्किनु हो।

भोटेकोशी–त्रिशूलीको बाढीले हामीलाई नाङ्गो ऐना देखाइदियो

यो विपद्ले नेपालको पूर्वाधार, विपद् व्यवस्थापन र पूर्वसूचना प्रणालीबारे पनि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

विपद् अचानक आयो। त्यसको वेग यति तीव्र थियो कि मानिसलाई भाग्ने समयसमेत नदिएको देखिन्छ। विशेषज्ञ तथा अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरूले यस घटनालाई हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमनदी/बरफ–ढुंगा पतनसँग जोडेर हेरेका छन्।

सडक बगे।

पुल बगे।

विद्युत् संरचना बगे।

सञ्चार अवरुद्ध भयो।

बस्तीहरू सम्पर्कविहीन भए।

उद्धार टोलीलाई समेत प्रभावित क्षेत्रमा पुग्न कठिन भयो। भौतिक संरचनामा भएको क्षतिले खोजी तथा उद्धारलाई थप जटिल बनाएको विवरणहरू आएका छन्।

अब हामीले सोध्नैपर्छ—

विपद् आउनुअघि हामी कति तयार थियौँ?

उद्धारमा खटिएका ती हातहरूलाई सलाम

यस्तो समयमा एउटा पक्ष भने आशाको किरण बनेर उभिएको छ।

नेपाली सेना।

नेपाल प्रहरी।

सशस्त्र प्रहरी।

स्थानीयवासी।

स्वयंसेवक।

स्वास्थ्यकर्मी।

चालक।

हेलिकप्टरका चालकदल।

र राहत बोकेर पुगेका अनगिन्ती हातहरू।

आफ्नो ज्यानको जोखिम मोलेर अरूको जीवन बचाउन दौडिएका ती मानिसहरूलाई जति धन्यवाद दिए पनि कम हुन्छ।

कुनै सुरक्षाकर्मीले नदी किनारमा जीवन खोजिरहेको छ।

कुनै स्वास्थ्यकर्मीले घाइते खोजिरहेको छ।

कुनै स्थानीय युवा आफ्नो गाउँको मानिस खोज्दैछ।

कुनै स्वयंसेवक राहत बोकेर पुगेको छ।

यही हो विपद्मा देखिने नेपालको वास्तविक अनुहार।

अब हामीले अर्को गल्ती गर्नु हुँदैन

बाढीको पानी केही घटेको छ भन्दैमा खतरा समाप्त भएको छैन।

अझै नदीको किनारमा जाऔँ।

अझै क्षतिग्रस्त पुल चढौँ।

अझै बाढीले क्षति पुर्‍याएको घरभित्र पसौँ।

अझै फोटो खिच्न जोखिम मोलौँ—

यस्तो गर्नु हुँदैन।

अझै पनि जोखिम छ।

नदी तथा खोलामा अचानक बहाव बढ्न सक्छ। माथिल्लो क्षेत्रमा पानी जमेको वा अवरोध बनेको अवस्थामा पुनः जोखिम आउन सक्छ। पछिल्ला विवरणहरूले समेत नयाँ सम्भावित बाढीको जोखिमबारे चेतावनी दिएका छन्।

त्यसैले अहिलेको पहिलो प्राथमिकता—

ज्यान बचाउनु हो।

सम्पत्ति पछि बनाउँला।

घर पछि बनाउँला।

सडक पछि बनाउँला।

तर ज्यान फर्काउन सकिँदैन।

बीभत्स तस्वीर होइन, पीडितको सम्मान गरौँ

मैले त्रिशूली, धुङ्गे र देवीघाटमा देखेका केही दृश्य क्यामेरामा कैद गर्न सकिनँ।

किनकि केही दृश्य तस्वीरमा होइन, मनमा राख्नुपर्ने हुन्छ।

मृतकको शरीरको तस्वीर सामाजिक सञ्जालमा राखेर कसैलाई के प्राप्त हुन्छ?

पीडित परिवारलाई थप पीडा मात्र हुन्छ।

बच्चाले आफ्नो बुवाको शव सामाजिक सञ्जालमा देख्नुपर्छ भन्ने अवस्था आउनु हुँदैन।

आमाले आफ्नो छोराको अन्तिम दृश्य अपरिचित व्यक्तिको पोस्टबाट थाहा पाउनु हुँदैन।

विपद्को पत्रकारिता सनसनी होइन, संवेदना हो।

हामी सूचना दिऔँ।

तर मानवीय मर्यादा नतोडौँ।

हामी सत्य देखाऔँ।

तर पीडामाथि व्यापार नगरौँ।

राजनीति पछि गरौँला, अहिले मान्छे बचाऔँ

आज कुनै दल ठूलो वा सानो भन्ने प्रश्न होइन।

आज सरकार राम्रो वा नराम्रो भन्ने बहस गर्ने समय होइन।

आज कसले गल्ती गर्‍यो भन्ने बहस पनि केही समय थाती राख्न सकिन्छ।

आज एउटा मान्छे बाँच्नुपर्छ।

आज एउटा परिवार सुरक्षित हुनुपर्छ।

आज एउटा बेपत्ता नागरिक भेटिनुपर्छ।

आज एउटा घाइतेले उपचार पाउनुपर्छ।

आज एउटा भोकाएको परिवारले खाना पाउनुपर्छ।

त्यसैले—

अहिले राजनीति होइन, मानवता चाहिएको छ।

अहिले आरोप होइन, उद्धार चाहिएको छ।

अहिले भाषण होइन, राहत चाहिएको छ।

तर यो पीडा बिर्सन भने हुँदैन

पानी घटेपछि समाचार पनि घट्छ।

क्यामेरा फर्किन्छ।

मिडियाका गाडी फर्किन्छन्।

नेताहरू फर्किन्छन्।

उद्धार टोली फर्किन्छ।

तर पीडितको जीवन?

त्यहाँबाट त अर्को अध्याय सुरु हुन्छ।

घर गुमाएको परिवारले कहाँ बस्ने?

जीविका गुमाएकाले के गर्ने?

विद्यालय गुमाएका बालबालिकाको भविष्य के हुने?

आफन्त गुमाएका परिवारलाई कसले सम्हाल्ने?

भत्किएका सडक र पुल कहिले बन्ने?

विद्युत् आयोजना कहिले सञ्चालनमा आउने?

बेपत्ताको खोजी कहिलेसम्म चल्ने?

यी प्रश्नको जवाफ आज होइन, महिनौँ र वर्षौँसम्म राज्यले दिनुपर्नेछ।

त्रिशूली, ढुङ्गे र देवीघाटले मलाई एउटा कुरा सिकायो

मैले त्यहाँ खण्डहर देखेँ।

तर त्यो खण्डहरभित्र पनि मानिसको आशा देखेँ।

कसैको घर छैन, तर ऊ आफ्नो परिवार खोजिरहेको छ।

कसैको पसल छैन, तर ऊ भोलि फेरि उठ्ने कुरा गरिरहेको छ।

कसैको आफन्त छैन, तर ऊ अरूको उद्धारमा सहयोग गरिरहेको छ।

कसैको सबैथोक बगेको छ, तर ऊ अर्को पीडितलाई पानी दिइरहेको छ।

सायद यही हो मानवता।

सबैथोक गुमाएर पनि अरूको हात समात्ने शक्ति।

अन्तिम प्रश्न : हामीले के गर्ने?

हामीमध्ये धेरैले भोटेकोशीको त्यो भेल देखेका छैनौँ।

तर त्रिशूली, धुङ्गे र देवीघाटको भग्नावशेषले हामीलाई त्यो विपद्को कथा सुनाइरहेको छ।

त्यसैले अहिले—

सकेको सहयोग गरौँ।

राहतमा हातेमालो गरौँ।

रक्तदान गरौँ।

बेपत्ताको सही सूचना सम्बन्धित निकायलाई दिऔँ।

अपुष्ट खबर नफैलाऔँ।

मृतकका बीभत्स तस्वीर नफैलाऔँ।

पीडितको सम्मान गरौँ।

जोखिमयुक्त स्थानमा नजाऔँ।

आफ्नो परिवार र छिमेकीलाई सुरक्षित राखौँ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—

पीडितलाई विपद्को समाचार नबनाऔँ, उनीहरूलाई आफ्नो मान्छे सम्झेर साथ दिऔँ।

किनकि आज त्रिशूली रोएको छ।

देवीघाट रोएको छ।

धुङ्गे रोएको छ।

रसुवा रोएको छ।

नुवाकोट रोएको छ।

तर वास्तवमा—

आज सिंगो नेपाल रोएको छ।

मैले त्रिशूली, धुङ्गे र देवीघाटको दृश्य आफ्नै आँखाले देखेँ।

फर्किँदा एउटा प्रश्नले मन छोडेन—

“हामीले देखेको यो खण्डहर फेरि उठ्ला त?”

हो, उठ्ला।

घर फेरि बन्लान्।

सडक फेरि बन्लान्।

पुल फेरि बन्लान्।

बत्ती फेरि बल्नेछ।

बजार फेरि चल्नेछ।

तर नदीले बगाएर लगेका केही मान्छे कहिल्यै फर्कने छैनन्।

त्यसैले आज उनीहरूको सम्झनामा शिर झुकाऔँ।

बेपत्ता परिवारको पीडामा साथ दिऔँ।

घाइतेको उपचारमा सहयोग गरौँ।

घरबारविहीनलाई आश्रय दिऔँ।

र राज्यलाई पनि भनौँ—

उद्धार सकिएको घोषणा गरेर जिम्मेवारी सकिँदैन।
अब पुनर्स्थापना र पुनर्निर्माणको लामो यात्रा सुरु गर्नुपर्छ।

त्रिशूली, धुङ्गे र देवीघाटले आज हामीलाई एउटा कठोर पाठ पढाएका छन्—

प्रकृतिलाई चुनौती दिएर होइन, प्रकृतिसँग सन्तुलन कायम गरेर विकास गर्नुपर्छ।

र अर्को पाठ अझ ठूलो छ—

विपद्मा मान्छेको धर्म एउटै हुन्छ—मान्छेलाई बचाउनु।

सुरक्षित रहौँ।
संयमित रहौँ।
एकजुट बनौँ।
विपद्मा परेका नागरिकको साथ बनौँ।

— मुकुन्द ढुंगाना
सम्पादकीय