नेपालले फेरि एकपटक प्राकृतिक विपद्को कठोर परीक्षा सामना गरिरहेको छ। रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको अकस्मात् र भीषण बाढीले पुर्‍याएको मानवीय तथा भौतिक क्षतिको तस्वीरले सिंगो देशलाई स्तब्ध बनाएको छ। बाढीले घर, सडक, पुल, विद्युत् आयोजना, सञ्चार तथा अन्य पूर्वाधारमा क्षति मात्र पुर्‍याएको छैन, धेरै परिवारको जीवन नै तहसनहस बनाएको छ। कतिपयले आफ्ना प्रियजन गुमाएका छन्, कतिपय अझै बेपत्ता छन् र कतिपय नागरिक जीवनको सबैभन्दा कठिन क्षणमा उद्धारको प्रतीक्षामा छन्।

यो एउटा जिल्लाको मात्र पीडा होइन। यो आज सिंगो नेपालको साझा पीडा हो।

भोटेकोशीमा बाढी आउँदा त्यसको प्रभाव रसुवामा मात्र सीमित रहेन। नदीको बहावसँगै नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, चितवन, नवलपरासीलगायतका क्षेत्रमा समेत मानवीय तथा भौतिक क्षतिको असर देखिएको छ। नारायणी नदीको किनारसम्म बाढीले बगाएका शव भेटिनुले विपद्को भयावहता कति ठूलो थियो भन्ने देखाउँछ।

प्रारम्भिक विवरणमै ठूलो संख्यामा मानिसको मृत्यु भएको, सयौँ नागरिक सम्पर्कविहीन भएको र विदेशी तथा नेपाली पर्यटकसमेत प्रभावित भएको जानकारी आएको छ। रसुवा हुँदै गोसाइँकुण्ड जाने यात्रु तथा पर्यटकको अवस्थाबारे समेत चिन्ता बढेको छ। सञ्चार तथा सडक सम्पर्क टुटेका कारण आफ्ना आफन्तको अवस्थाबारे जानकारी लिन नसक्ने परिवारको पीडा झन् गहिरो छ।

अकस्मात् आएको बाढी र सुरु भएको विपद्

प्राकृतिक विपद् कहिल्यै पूर्वसूचना दिएर आउँदैन। भोटेकोशीमा आएको बाढी पनि यही कठोर सत्यको उदाहरण बनेको छ। एकाएक नदीको बहाव बढ्यो, आसपासका संरचनामा क्षति पुग्यो र मानिसहरू सुरक्षित स्थान खोज्न बाध्य भए।

कतिपय मानिस घर तथा संरचनामै फसे। कतिपय सडक र पुलको सम्पर्कविहीनताका कारण अलपत्र परे। कतिपयको मोबाइल तथा सञ्चार सम्पर्क टुट्यो। परिवारका सदस्यबीच सम्पर्क हुन सकेन।

त्यसपछि सुरु भयो—खोजी, उद्धार र जीवन बचाउने संघर्ष।

उद्धारमा सुरक्षाकर्मीको अथक प्रयास

बाढी आएलगत्तै नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलका ठूलो संख्याका सुरक्षाकर्मी उद्धारमा परिचालन भए। स्थानीयवासी पनि आफ्ना जोखिमलाई बेवास्ता गर्दै उद्धारमा खटिए।

हेलिकप्टरबाट जोखिमयुक्त क्षेत्रमा फसेका नागरिकलाई उद्धार गर्ने प्रयास भयो। जमिनबाट समेत उद्धार टोलीहरू प्रभावित क्षेत्रतर्फ परिचालित भए। टनेल, नदी किनार, सडक तथा जोखिमपूर्ण स्थानमा फसेकाको खोजी निरन्तर चल्यो।

कहिलेकाहीँ हेलिकप्टर उड्न मौसमले साथ दिएन। कतिपय स्थानमा सडक थिएन। कतै पुल बगेको थियो। कतै नदीको बहाव अत्यन्त तीव्र थियो। तर पनि उद्धार रोकिएन।

उद्धारमा खटिएका सुरक्षाकर्मीले आफ्नै जीवन जोखिममा राखेर नागरिकको जीवन बचाउने प्रयास गरे। विपद्को घडीमा वर्दी लगाएका ती हातहरू हजारौँ परिवारका लागि आशाको किरण बने।

हवाई उद्धारदेखि राहत सामग्रीसम्म

उद्धारसँगै प्रभावित नागरिकलाई खाना, पानी, औषधि, टेन्ट तथा अन्य आवश्यक सामग्री पुर्‍याउने काम पनि अघि बढ्यो। हेलिकप्टरमार्फत प्रभावित क्षेत्रमा राहत सामग्री पठाइयो।

चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीलाई प्रभावित क्षेत्रमा पठाउने तयारी भयो। घाइतेलाई काठमाडौं ल्याएर उपचार गर्ने व्यवस्था मिलाइयो। अस्पतालहरूलाई तयारी अवस्थामा राखियो।

यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाएको छ—विपद् व्यवस्थापन केवल उद्धार गरेर सकिँदैन। उद्धारपछि उपचार, खाना, पानी, आश्रय, मनोसामाजिक सहयोग र पुनर्स्थापना पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

नारायणी किनारमा भेटिएका शवले दिएको भयावह सन्देश

भोटेकोशी र त्रिशूलीमा आएको बाढीले बगाएका नागरिकका शव नारायणी नदीको किनारसम्म भेटिन थाले। यसले विपद्को भौगोलिक सीमा कति टाढासम्म पुगेको थियो भन्ने देखाएको छ।

नदी किनारमा एकपछि अर्को शव भेटिँदा आफन्त गुमाएका परिवारको पीडा कल्पना गर्न पनि कठिन हुन्छ। शवको पहिचानको प्रतीक्षा गरिरहेका परिवार, अस्पताल तथा प्रशासनको ढोकामा आफन्त खोजिरहेका नागरिक र अझै बेपत्ता व्यक्तिको खबर पर्खिरहेका परिवारका आँखामा अहिले एउटै प्रश्न छ—

“हाम्रो मान्छे कहाँ छ?”

यस प्रश्नको जवाफ खोज्नु राज्यको सबैभन्दा ठूलो दायित्व हो।

विदेशी पर्यटकसमेत सम्पर्कविहीन

भोटेकोशी बाढीले नेपाली नागरिक मात्र होइन, रसुवा हुँदै यात्रा गरिरहेका विदेशी पर्यटकलाई समेत प्रभावित बनाएको छ। ठूलो संख्यामा नेपाली तथा विदेशी पर्यटक सम्पर्कविहीन भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

पर्यटन क्षेत्रका लागि पनि यो गम्भीर चिन्ताको विषय हो। नेपाललाई विश्वसामु सुरक्षित, प्राकृतिक र साहसिक पर्यटनको गन्तव्यका रूपमा चिनाउँदै गर्दा विपद्को समयमा पर्यटकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु हाम्रो जिम्मेवारी हो।

सम्पर्कविहीन पर्यटकको अवस्था पत्ता लगाउन सम्बन्धित निकायबीच थप प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ।

विद्युत् क्षेत्रमा पनि ठूलो क्षति

भोटेकोशी बाढीले रसुवा र नुवाकोटका जलविद्युत् आयोजनामा समेत ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। सञ्चालनमा रहेका तथा निर्माणाधीन गरी १३ वटा जलविद्युत् आयोजना प्रभावित भएको प्रारम्भिक विवरण आएको छ।

यी आयोजनाको कुल क्षमता सयौँ मेगावाटमा रहेको छ। बाँध, पावरहाउस, प्रसारण संरचना तथा अन्य पूर्वाधारमा क्षति पुगेको अवस्थामा यसको असर तत्कालीन विद्युत् उत्पादनदेखि भविष्यका आयोजनाको निर्माण र लगानीसम्म पर्न सक्छ।

प्राकृतिक विपद्ले हामीलाई अर्को पाठ पनि दिएको छ—ठूला पूर्वाधार निर्माण गर्दा विपद् जोखिमलाई अझ गम्भीरताका साथ मूल्यांकन गर्नुपर्छ।

सरकार र स्थानीय तहको भूमिका

विपद्को समयमा केन्द्र सरकार मात्र होइन, प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय, स्वास्थ्य संस्था, सामाजिक संघसंस्था र आम नागरिक सबैको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ।

यस क्रममा बुढानीलकण्ठ नगरपालिकाले भोटेकोशी बाढी प्रभावितका लागि १५ लाख ७२ हजार रुपैयाँ आर्थिक सहयोग गर्ने निर्णय गर्नु मानवीय संवेदनाको उदाहरण हो। नगरपालिकाले आफ्ना कर्मचारीबाट संकलित रकम प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोषमा जम्मा गर्ने निर्णय गर्नुले स्थानीय सरकार पनि राष्ट्रिय विपद्को पीडामा आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिन नहुने सन्देश दिएको छ।

त्यस्तै, आवश्यक परे बुढानीलकण्ठ नगर अस्पतालको Rapid Response Medical Team प्रभावित क्षेत्रमा परिचालन गर्ने निर्णय पनि प्रशंसनीय छ।

गोकर्णेश्वर नगरपालिकाले रसुवा हुँदै गोसाइँकुण्ड यात्रामा रहेका नगरवासीलाई समस्या परेमा नगर प्रमुखसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गर्न आग्रह गर्नुले स्थानीय सरकारको नागरिकप्रतिको जिम्मेवारी र संवेदनशीलता देखाउँछ।

यी प्रयास साना देखिए पनि विपद्को समयमा यिनै मानवीय हातहरू ठूलो सहारा बन्छन्।

तर एउटा प्रश्न पनि छ—हामी कति तयार थियौँ?

विपद् आएपछि उद्धारमा खटिनु आवश्यक छ। तर विपद् आउनुअघि तयारी गर्नु अझ महत्वपूर्ण हो।

नेपाल प्राकृतिक विपद्को उच्च जोखिममा रहेको मुलुक हो। बाढी, पहिरो, भूकम्प, डुबान र हिमपहिरोजस्ता विपद् हरेक वर्ष आउँछन्। त्यसैले प्रश्न केवल “विपद् आएपछि के गर्ने?” भन्ने होइन।

प्रश्न हो—

विपद् आउनुअघि हामी कति तयार छौँ?

नदीको बहाव निगरानी प्रणाली कति प्रभावकारी छ?
पूर्वसूचना प्रणाली कति छिटो नागरिकसम्म पुग्छ?
जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान भएको छ कि छैन?
उद्धारका लागि आवश्यक उपकरण पर्याप्त छन् कि छैनन्?
स्थानीय तहसँग आपत्कालीन उद्धार टोली र सामग्री छन् कि छैनन्?
अस्पतालहरू ठूलो संख्यामा घाइते आउँदा तयार छन् कि छैनन्?

अब यी प्रश्नबाट भाग्ने होइन, उत्तर खोज्ने समय हो।

बीभत्स तस्बिर होइन, संवेदनशील सूचना फैलाऔँ

विपद्को अर्को संवेदनशील पक्ष सामाजिक सञ्जाल बनेको छ।

मृतकका क्षतविक्षत शव तथा बीभत्स तस्बिर जथाभावी पोस्ट गर्नु पत्रकारिता होइन, सूचना सम्प्रेषण होइन र मानवीय संवेदना पनि होइन।

एक परिवारले आफ्नो प्रियजन गुमाएको हुन्छ। त्यही समयमा सामाजिक सञ्जालमा उसको शवको तस्वीर फैलिँदा परिवारले झन् ठूलो मानसिक पीडा भोग्न सक्छ।

त्यसैले दृश्यभन्दा मानवीय संवेदना ठूलो हो।

विपद्को समयमा सामाजिक सञ्जाललाई उद्धारको सूचना दिन, बेपत्ताको विवरण सार्वजनिक गर्न, रक्तदान तथा राहतको समन्वय गर्न र आवश्यक सहयोग जुटाउन प्रयोग गरौँ।

अपुष्ट सूचना, अफवाह र त्रास फैलाउने सामग्रीबाट टाढा रहौँ।

अहिले राजनीति गर्ने समय होइन

नेपालमा राजनीतिक विचार फरक छन्। दल फरक छन्। नेतृत्वका विषयमा मतभिन्नता हुन सक्छ। सरकारका निर्णयप्रति प्रश्न उठाउन सकिन्छ। आलोचना लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष हो।

तर विपद्को समयमा पीडितको शवमाथि राजनीति गर्नु, उद्धारमा अवरोध सिर्जना गर्नु वा आरोप–प्रत्यारोपमै समय बिताउनु कुनै पनि दृष्टिले उचित हुँदैन।

आज कसैको घरमा चुलो बलेको छैन।

कसैको परिवारको सदस्य सम्पर्कविहीन छ।

कसैको घर बगेको छ।

कसैको भविष्य बाढीले बगाएको छ।

त्यसैले अहिले हाम्रो राजनीतिक परिचयभन्दा ठूलो हाम्रो मानवीय परिचय हो।

अहिले राजनीति गर्ने समय होइन, मानवता देखाउने समय हो।

अहिले आरोप लगाउने समय होइन, हातेमालो गर्ने समय हो।

विपद्ले हामीलाई विभाजित होइन, एकताबद्ध बनाओस्

सरकारले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ। स्थानीय तहले आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। सुरक्षा निकायले उद्धार जारी राख्नुपर्छ। चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीले उपचारमा खटिनुपर्छ।

तर नागरिकको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

सक्नेले राहत दिन सक्छ।
रक्तदान गर्न सक्छ।
स्वयंसेवक बन्न सक्छ।
बेपत्ताको सही सूचना सम्बन्धित निकायलाई दिन सक्छ।
आफ्नो छिमेकीलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउन सक्छ।
सामाजिक सञ्जालमार्फत आधिकारिक सूचना फैलाउन सक्छ।

सहयोगको मूल्य रकमले मात्र निर्धारण हुँदैन।

कसैलाई सुरक्षित स्थानसम्म पुर्‍याइदिनु पनि सहयोग हो।
एक बोतल पानी दिनु पनि सहयोग हो।
एक छाक खाना दिनु पनि सहयोग हो।
आफन्तको अवस्थाबारे सही सूचना दिनु पनि सहयोग हो।

अझै जोखिम टरेको छैन

बाढीको बहाव केही कम हुँदैमा खतरा समाप्त भएको ठान्नु ठूलो भूल हुन सक्छ। प्रभावित क्षेत्रका नदी तथा खोलाको किनारमा जथाभावी जाने, बाढीले क्षति पुर्‍याएका संरचनामा प्रवेश गर्ने वा जोखिमयुक्त क्षेत्रमा भीड गर्ने काम नगरौँ।

अकस्मात् फेरि बाढी आउन सक्छ।

क्षतिग्रस्त पुल, सडक, विद्युत् संरचना वा भवन जुनसुकै बेला थप जोखिममा पर्न सक्छन्।

त्यसैले अहिलेको पहिलो प्राथमिकता एउटै हुनुपर्छ—

आफ्नो ज्यानको सुरक्षा।

नआत्तिऔँ।
शान्त रहौँ।
सतर्क रहौँ।
आधिकारिक सूचना मात्र विश्वास गरौँ।
बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा अशक्त व्यक्तिको विशेष ख्याल गरौँ।
आफ्नो परिवार र छिमेकीलाई पनि सुरक्षित राखौँ।

अबको चुनौती उद्धारपछि सुरु हुन्छ

उद्धार अभियान सकिएपछि पनि राज्यको जिम्मेवारी सकिँदैन।

त्यसपछि सुरु हुन्छ—पुनर्स्थापना।

घर गुमाएकालाई कहाँ बसाल्ने?
जीविकोपार्जन गुमाएकालाई कसरी सहयोग गर्ने?
विद्यालय र स्वास्थ्य संस्था कसरी पुनः सञ्चालन गर्ने?
भत्किएका सडक र पुल कसरी बनाउने?
विद्युत् तथा खानेपानी कसरी पुनःस्थापित गर्ने?
आफन्त गुमाएका परिवारलाई कसरी मनोसामाजिक सहयोग दिने?

यी सबै प्रश्नको उत्तर राज्यले योजनाबद्ध रूपमा दिनुपर्छ।

पुनर्निर्माण केवल भत्किएको संरचना बनाउने काम होइन। पीडित नागरिकको जीवनलाई फेरि सामान्य अवस्थामा फर्काउने प्रक्रिया हो।

अन्त्यमा : पीडितको साथ बनौँ

आज रसुवाको पीडा हाम्रो पीडा हो। नुवाकोटको पीडा हाम्रो पीडा हो। धादिङ, गोरखा, चितवन, नवलपरासी र प्रभावित प्रत्येक परिवारको पीडा हाम्रो साझा पीडा हो।

हामीमध्ये कोही आज सुरक्षित ठाउँमा बसेका छौँ भने त्यो हाम्रो भाग्य हो। तर सुरक्षित हुनुको अर्थ अरूको पीडा बिर्सनु होइन।

त्यसैले—

सकेको सहयोग गरौँ।
राहतमा हातेमालो गरौँ।
उद्धारमा सहयोग गरौँ।
रक्तदान गरौँ।
अपुष्ट सूचना नफैलाऔँ।
बीभत्स तस्बिर नपोस्ट गरौँ।
पीडितको सम्मान गरौँ।
राजनीतिक विवादलाई केही समय थाती राखौँ।

यो समय विभाजनको होइन, एकताको हो।

यो समय आरोपको होइन, सहयोगको हो।

यो समय भाषणको होइन, मैदानमा उत्रिने समय हो।

विपद्ले हामीलाई कमजोर होइन, अझ बलियो बनाओस्।
पीडाले हामीलाई विभाजित होइन, अझ नजिक ल्याओस्।
मानवीय संवेदनाले राजनीतिक सीमाभन्दा माथि उठ्न सिकाओस्।

आज भोटेकोशीले हामीलाई एउटा कठोर प्रश्न सोधेको छ—
“तिमीहरू कति तयार छौ?”

अब यसको उत्तर भाषणले होइन, कामले दिनुपर्छ।

सुरक्षित रहौँ। संयमित रहौँ। एकजुट बनौँ।
विपद्मा परेका नागरिकको साथ बनौँ।

— मुकुन्द ढुंगाना