नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको लामो इतिहास बोकेको पार्टी हो। बीपी कोइरालादेखि आजसम्म कांग्रेसले अनेकौँ राजनीतिक उतारचढाव, विभाजन, पुनर्मिलन, सत्ता संघर्ष र नेतृत्व परिवर्तनको सामना गर्दै आएको छ। तर कांग्रेसको इतिहास हेर्दा एउटा कुरा भने निरन्तर देखिन्छ—बाहिरबाट कांग्रेस जति चुनौतीमा परेको छ, त्योभन्दा बढी चुनौती उसले आफ्नै घरभित्रको गुट–उपगुटबाट बेहोरेको छ।

आज फेरि नेपाली कांग्रेस त्यही मोडमा उभिएको छ। फरक यति हो, यसपटकको विवाद केवल गुट परिवर्तनको विषयमा सीमित छैन। यो विवादले पार्टीको नेतृत्व, वैधानिकता, संगठन, विचार, आगामी महाधिवेशन र कांग्रेसको भविष्य नै कुन दिशामा जाने भन्ने प्रश्न खडा गरेको छ।

आजको मूल प्रश्न हो—कांग्रेसमा गगन कि देउवा? कांग्रेस फुट्छ कि जुट्छ? र यदि जुट्छ भने कुन आधारमा?

गुट–उपगुट कांग्रेसको पुरानै रोग

कांग्रेसभित्र गुटको राजनीति नयाँ होइन। बीपी कोइराला र सुवर्णशमशेरबीचको राजनीतिक मतभेददेखि गिरिजाप्रसाद कोइराला, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गणेशमान सिंह हुँदै शेरबहादुर देउवासम्म आइपुग्दा कांग्रेसले पटक–पटक आन्तरिक शक्ति संघर्ष देखेको छ।

२०५९ सालमा शेरबहादुर देउवाले कांग्रेस विभाजन गरेर नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन गरे। पछि २०६४ सालमा दुई कांग्रेस पुनः एक भए। त्यसपछि पनि कांग्रेसभित्र संस्थापन र इतर समूहको संघर्ष निरन्तर रह्यो।

कहिले गिरिजा–देउवा, कहिले सुशील–देउवा, कहिले देउवा–रामचन्द्र पौडेल, कहिले शेरबहादुर–शेखर र अहिले देउवा–गगनको संघर्ष कांग्रेसभित्रको शक्ति समीकरणको नयाँ अध्याय बनेको छ।

यसले एउटा प्रश्न जन्माउँछ—कांग्रेसमा व्यक्ति बदलिन्छन्, तर गुट किन बदलिँदैन?

वास्तविकता के हो भने कांग्रेसभित्र विचारभन्दा व्यक्ति, नीति भन्दा पद र संगठनभन्दा नेतृत्वको समीकरण बलियो हुँदै गएको आरोप लाग्दै आएको छ। यही प्रवृत्तिले कांग्रेसलाई पटक–पटक आन्तरिक संकटमा पुर्‍याएको देखिन्छ।

देउवा युग र गगनको उदय

शेरबहादुर देउवा नेपाली कांग्रेसको राजनीतिमा लामो समयदेखि प्रभावशाली पात्र हुन्। प्रधानमन्त्री, पार्टी सभापति र पटक–पटक सरकारको नेतृत्व गरेका देउवाको संगठनभित्र गहिरो प्रभाव छ।

तर पछिल्लो पुस्तामा गगन थापा फरक शैलीको नेतृत्वको प्रतीकका रूपमा उदाए। महामन्त्री हुँदा उनले पार्टीको पुरानो कार्यशैली, नेतृत्व हस्तान्तरण र पुस्तान्तरणको प्रश्नलाई जोडदार रूपमा उठाए।

विशेषगरी युवापुस्तामा गगनप्रति देखिएको आकर्षणले कांग्रेसभित्र नेतृत्व परिवर्तनको बहसलाई तीव्र बनायो।

यहीँबाट देउवा र गगनबीचको दूरी केवल दुई नेताबीचको व्यक्तिगत मतभेद रहेन। यो पुरानो नेतृत्व बनाम नयाँ नेतृत्व, निरन्तरता बनाम परिवर्तन र संस्थापन बनाम रूपान्तरण को बहसमा परिणत भयो।

विवाद कहाँबाट चर्कियो?

कांग्रेसको पछिल्लो संकट महाधिवेशन कहिले गर्ने भन्ने विषयबाट तीव्र भएको थियो। विशेष महाधिवेशनको माग, क्रियाशील सदस्यता, नेतृत्वको अधिकार र विधानको व्याख्यालाई लिएर विवाद बढ्दै गयो।

अन्ततः २०८२ पुसमा विशेष महाधिवेशन भयो र गगन थापा सभापतिमा निर्वाचित भए। देउवा पक्षले त्यसलाई वैधानिकता नदिने अडान लियो। विवाद निर्वाचन आयोग हुँदै सर्वोच्च अदालतसम्म पुग्यो।

त्यसपछि २०८३ वैशाखमा सर्वोच्च अदालतले गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसलाई आधिकारिकता दियो। अदालतले विशेष महाधिवेशन र त्यसबाट भएको नेतृत्व परिवर्तनलाई कानुनी आधार पुगेको ठहर गरेको थियो।

यस फैसलापछि कानुनी रूपमा ‘गगन कि देउवा?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर केही हदसम्म स्पष्ट भयो—आधिकारिक कांग्रेसको नेतृत्व गगन थापासँग छ।

तर राजनीतिक विवाद भने अदालतको फैसलासँगै समाप्त भएन।

अदालतले विवाद टुंग्यायो, मनको दूरी टुंगिएन

यही नै अहिलेको कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो समस्या हो।

कानुनी रूपमा एउटा कांग्रेस छ। तर राजनीतिक व्यवहारमा कांग्रेसभित्र अझै दुई धारको प्रभाव देखिन्छ।

देउवा पक्षले आफ्ना गतिविधि अघि बढाइरहेको छ। समानान्तर बैठक, भेला र संगठनात्मक गतिविधिका कारण कांग्रेसभित्रको तनाव कायमै रहेको समाचारहरू सार्वजनिक भइरहेका छन्। देउवा–खड्का पक्षले छुट्टै राजनीतिक विकल्पबारे समेत छलफल गरेको रिपोर्टहरू आएका छन्।

यसले कांग्रेसका कार्यकर्तालाई अन्योलमा पारेको छ।

कांग्रेस कहाँ छ? नेतृत्व कसको हो? अबको महाधिवेशन कसरी हुन्छ? देउवा पक्ष कांग्रेसमै रहन्छ कि नयाँ बाटो रोज्छ?

यी प्रश्नको पूर्ण उत्तर अझै राजनीतिक रूपमा आएको छैन।

गगनको चुनौती पनि कम छैन

गगन थापाले नेतृत्व पाउनु एउटा कुरा हो, नेतृत्व सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्नु अर्को कुरा।

गगनले परिवर्तनको नारा दिएर नेतृत्वमा आएका हुन्। अब जनताले भाषण होइन, परिणाम खोज्नेछन्।

कांग्रेसलाई पुरानो गुटगत संस्कारबाट मुक्त गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन?

वरिष्ठ नेताहरूलाई समेट्न सकिन्छ कि सकिँदैन?

पार्टी संगठनलाई सक्रिय बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन?

युवालाई अवसर दिन सकिन्छ कि सकिँदैन?

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—गगनले आफूलाई केवल देउवाको विकल्प होइन, कांग्रेसको नयाँ राजनीतिक विकल्पका रूपमा स्थापित गर्न सक्छन् कि सक्दैनन्?

यही नै गगनको वास्तविक परीक्षा हो।

गगनले पछिल्लो समय कांग्रेसलाई चुनाव केन्द्रित राजनीतिभन्दा समाज र नागरिकसँग जोडिनुपर्ने बताउँदै आएका छन्। यो भनाइलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्रै उनको नेतृत्व परिवर्तनको वास्तविक अर्थ देखिनेछ।

देउवाको शक्ति सकिएको हो?

गगन नेतृत्वमा आएपछि देउवाको राजनीतिक प्रभाव समाप्त भयो भनेर निष्कर्ष निकाल्नु पनि हतार हुनेछ।

देउवा लामो समयदेखि नेपाली कांग्रेसको संगठन र नेपाली राजनीतिमा प्रभावशाली नेता हुन्। उनको साथमा अझै अनुभवी नेताहरू, कार्यकर्ता र संगठनात्मक सम्बन्धको ठूलो हिस्सा रहेको देखिन्छ।

त्यसैले देउवा अहिले सभापति नभए पनि कांग्रेसभित्रको शक्ति केन्द्रका रूपमा उनको भूमिका समाप्त भएको छैन।

यही कारणले गगन र देउवाबीचको जुहारी तत्कालै समाप्त हुने अवस्था देखिँदैन।

कांग्रेस फुट्ने सम्भावना कति?

कांग्रेस फुट्छ कि जुट्छ भन्ने प्रश्न अहिले सर्वाधिक चर्चामा छ।

मेरो विचारमा कांग्रेस फुट्नु सजिलो देखिए पनि व्यवहारमा फुटाउन दुवै पक्षका लागि कठिन छ।

किनभने कांग्रेस केवल एउटा संगठन होइन, एउटा लामो राजनीतिक इतिहास, विचार, चुनाव चिह्न, कार्यकर्ता संरचना र सामाजिक सम्बन्ध भएको पार्टी हो।

देउवा पक्ष छुट्टिएर नयाँ पार्टी बनाउँदा आफ्नो राजनीतिक आधार कति जोगाउन सक्छ भन्ने प्रश्न छ। त्यस्तै गगन पक्षले पनि ठूलो पुरानो संगठनलाई पूर्ण रूपमा आफ्नो पक्षमा ल्याउन नसके कांग्रेसको मूल शक्ति कमजोर हुन सक्छ।

त्यसैले अन्तिम अवस्थामा दुवै पक्षले सम्झौताको बाटो रोज्ने सम्भावना अझै बलियो छ।

तर ‘जुट्ने’ नाममा पुरानै रोग दोहोरिनु हुँदैन

कांग्रेस जुट्नु आवश्यक छ। तर केवल नेताहरूबीचको भागबन्डाका लागि जुट्नु पर्याप्त हुँदैन।

यदि फेरि एउटै पार्टीभित्र दर्जनौँ गुट बनाएर पदका लागि संघर्ष गर्ने हो भने कांग्रेस जुटेको होइन, केवल अर्को द्वन्द्वको तयारी गरेको हुनेछ।

कांग्रेसलाई आज चाहिएको छ—

व्यक्तिभन्दा नीति।
गुटभन्दा संगठन।
पदभन्दा विचार।
नेताभन्दा कार्यकर्ता।
सत्ताभन्दा नागरिक।

यी पाँच कुरा कांग्रेसले आत्मसात गर्न सके मात्रै कांग्रेसको पुनर्जन्म सम्भव छ।

अबको निर्णायक प्रश्न : गगनले देउवालाई कसरी व्यवस्थापन गर्छन्?

गगन थापाको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक चुनौती देउवा होइनन्; देउवा पक्षलाई कसरी कांग्रेसको मूलधारमा समेट्ने भन्ने हो।

यदि गगनले ‘म जितेँ, देउवा हारे’ भन्ने मानसिकताबाट अघि बढे भने कांग्रेसभित्रको विभाजन झन् गहिरिन सक्छ।

तर यदि उनले ‘अब कांग्रेस सबैको हो’ भन्ने राजनीतिक सन्देशसहित देउवा पक्षका नेता–कार्यकर्तालाई सम्मानजनक स्थान दिए भने कांग्रेसको पुनर्मिलन सम्भव छ।

पछिल्लो समय गगन आफैंले पनि संवादको पहल थालेको समाचार सार्वजनिक भएको छ। यसले पनि पूर्ण विभाजनभन्दा वार्ता र समायोजनको सम्भावना अझै जीवित रहेको संकेत गर्छ।

देउवाले पनि निर्णय गर्नुपर्ने बेला

अर्कोतर्फ देउवा पक्षले पनि एउटा यथार्थ स्वीकार गर्नुपर्ने देखिन्छ।

राजनीतिमा नेतृत्व परिवर्तन स्वाभाविक प्रक्रिया हो। गगन थापा अहिले कानुनी र संगठनात्मक रूपमा कांग्रेसको सभापति हुन्। अदालतले समेत त्यसलाई मान्यता दिइसकेको अवस्थामा पुरानो नेतृत्वले समानान्तर शक्ति केन्द्र निर्माण गरेर निरन्तर संघर्ष गर्ने हो भने त्यसको क्षति अन्ततः कांग्रेसलाई नै हुनेछ।

देउवाको अनुभव कांग्रेसका लागि आवश्यक छ। तर त्यो अनुभव नयाँ नेतृत्वलाई रोक्न होइन, नयाँ नेतृत्वलाई परिपक्व बनाउन प्रयोग हुनुपर्छ।

कांग्रेसको वास्तविक समस्या गगन र देउवा होइन

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा यही हो।

कांग्रेसको वास्तविक समस्या गगन होइनन्। कांग्रेसको वास्तविक समस्या देउवा पनि होइनन्।

कांग्रेसको वास्तविक समस्या हो—गुटगत संस्कार, अवसरवादी राजनीति, नेतृत्व हस्तान्तरणको अनिश्चितता, संगठनभित्रको कमजोर लोकतान्त्रिक अभ्यास र जनतासँग बढेको दूरी।

यदि गगन आएर पनि यही संस्कार दोहोरियो भने परिवर्तनको अर्थ रहँदैन।

यदि देउवा पक्षले पनि नयाँ नेतृत्वलाई स्वीकार गरेर संगठन बलियो बनाउन भूमिका खेल्यो भने पुरानो अनुभव र नयाँ ऊर्जाको संयोजनबाट कांग्रेस अझ बलियो बन्न सक्छ।

अबको बाटो के?

मेरो बुझाइमा कांग्रेसका अगाडि तीनवटा बाटा छन्।

पहिलो—पूर्ण एकता।
गगन नेतृत्वमा रहने, देउवा पक्ष सम्मानजनक रूपमा मूलधारमा फर्किने र आगामी महाधिवेशन तथा संगठन निर्माणमा सबै पक्ष सहभागी हुने।

दोस्रो—लामो समयको समानान्तर संघर्ष।
कानुनी रूपमा एउटै कांग्रेस भए पनि राजनीतिक रूपमा दुई धारको गतिविधि जारी रहने। यो अवस्थामा पार्टी कमजोर हुँदै जानेछ।

तेस्रो—वास्तविक विभाजन।
यदि संवाद असफल भयो र शक्ति संघर्षले चरम रूप लियो भने नयाँ राजनीतिक संरचना बन्न सक्ने सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा नकार्न सकिँदैन।

तर तेस्रो बाटो रोज्नु कांग्रेसका लागि सबैभन्दा जोखिमपूर्ण हुनेछ।

अब कांग्रेस कार्यकर्ताले के चाहेका छन्?

कांग्रेसका साधारण कार्यकर्तालाई अहिले ‘गगन कि देउवा?’ भन्दा पनि अर्को प्रश्नले बढी सताइरहेको छ—

“हामीले कहिलेसम्म नेताको गुट बोकेर हिँड्ने?”

कार्यकर्तालाई चुनाव आउँदा मात्र सम्झिने होइन, संगठन निर्माणमा भूमिका दिनुपर्छ।

युवालाई केवल नारामा होइन, निर्णय तहमा स्थान दिनुपर्छ।

वरिष्ठलाई केवल आलोचना गरेर पन्छाउने होइन, उनीहरूको अनुभवलाई संस्थागत गर्नुपर्छ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, कांग्रेसले आफ्नै कार्यकर्तालाई कांग्रेसभित्र भविष्य देखाउन सक्नुपर्छ।

निष्कर्ष : कांग्रेस फुट्नु होइन, बदलिनु आवश्यक छ

आजको अवस्थामा मेरो निष्कर्ष स्पष्ट छ—कांग्रेस फुट्नुभन्दा जुट्नुको विकल्प ठूलो छ। तर जुटेर मात्रै पुग्दैन, कांग्रेस बदलिनुपर्छ।

गगन थापाले अब आफूलाई देउवाको विरोधीका रूपमा होइन, सम्पूर्ण कांग्रेसको सभापतिका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

शेरबहादुर देउवाले पनि आफूलाई पराजित पूर्वसभापतिका रूपमा होइन, कांग्रेसको अनुभवी अभिभावकका रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ।

दुवै पक्षले एक कदम पछाडि हटेर पार्टीलाई एक कदम अगाडि लैजानुपर्ने समय आएको छ।

कांग्रेसको इतिहासमा विभाजन नयाँ कुरा होइन। तर हरेक विभाजनले कांग्रेसलाई कमजोर बनाएको छ र हरेक एकताले कांग्रेसलाई पुनः शक्ति दिएको छ।

त्यसैले आजको प्रश्न ‘गगन कि देउवा?’ मात्र होइन।

आजको वास्तविक प्रश्न हो—

“कांग्रेसमा व्यक्ति ठूलो हुने कि संस्था?”

“गुट ठूलो हुने कि विचार?”

“नेताको भविष्य ठूलो हुने कि कांग्रेसको भविष्य?”

यदि उत्तर कांग्रेसको भविष्य हो भने गगन र देउवा दुवैले संवादको टेबलमा बस्नैपर्छ।

किनकि कांग्रेस फुट्यो भने गगन पनि कमजोर हुन्छन्, देउवा पनि कमजोर हुन्छन्।
तर कांग्रेस जुटेर बदलियो भने गगनको पुस्ताले पनि जित्छ, देउवाको अनुभवले पनि सम्मान पाउँछ र सबैभन्दा ठूलो कुरा—नेपाली कांग्रेस स्वयं बलियो हुन्छ।

अन्ततः कांग्रेसको भविष्य कुनै एक नेताको हातमा मात्र छैन। त्यो लाखौँ कांग्रेस कार्यकर्ता र लोकतन्त्रमा विश्वास गर्ने नागरिकको अपेक्षासँग जोडिएको छ।

अब कांग्रेसले फैसला गर्नुपर्ने बेला आएको छ—गुट जोगाउने कि कांग्रेस जोगाउने?

मेरो विचारमा उत्तर एउटै हुनुपर्छ—
गुट होइन, कांग्रेस जोगाऔँ।
व्यक्ति होइन, संस्था बलियो बनाऔँ।
पुरानो अनुभव र नयाँ ऊर्जालाई जोडेर कांग्रेसलाई नयाँ बाटोमा लैजाऔँ।

यही नै आजको कांग्रेसको वास्तविक आवश्यकता हो।

— मुकुन्द ढुंगाना
पत्रकार / विचार लेखक