पाकिस्तानको काराकोरम पर्वत शृंखलामा अवस्थित ब्रोड पिक (८,०४७ मिटर) ले फेरि एकपटक विश्व पर्वतारोहण समुदायलाई शोकमा डुबाएको छ। यो हिमालमा गएको हिमपहिरोमा विश्वप्रसिद्ध नेपाली पर्वतारोही निर्मल पुर्जा (निम्सदाइ) सहित १० जना आरोहीको ज्यान गएको घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—मानिस किन बारम्बार मृत्युको जोखिम मोल्दै यस्ता हिमाल चढ्न जान्छ?

ब्रोड पिक संसारको १२औँ अग्लो हिमाल हो। यो पाकिस्तान–चीन सीमामा पर्ने काराकोरम पर्वतशृंखलामा, के–टु हिमालको छेउमै अवस्थित छ। यसको नाम “ब्रोड पिक” रहनुको कारण यसको शिखर भाग करिब डेढ किलोमिटरभन्दा बढी फैलिएको छ। सन् १९५७ मा अस्ट्रियाली टोलीले पहिलो पटक सफल आरोहण गरेको यो हिमाल उचाइका हिसाबले मात्र होइन, मौसम, प्राविधिक कठिनाइ र हिमपहिरोका कारण पनि विश्वका जोखिमपूर्ण आठहजारे हिमालमध्ये एक मानिन्छ।

ब्रोड पिकलाई धेरैले “के–टुको छायाँमा परेको हिमाल” भन्ने गर्छन्। तर जोखिमका दृष्टिले यो कुनै पनि हिसाबले कम छैन। विशेषगरी क्याम्प–२ देखि क्याम्प–३ बीचको क्षेत्र हिमपहिरो, बरफको भंगालो र अप्रत्याशित मौसम परिवर्तनका कारण अत्यन्त संवेदनशील मानिन्छ। यस पटक पनि त्यही क्षेत्रमा आएको हिमपहिरोले अनुभवी आरोहीहरूको जीवन समाप्त गरिदियो।

पर्वतारोहण अभिलेखअनुसार ब्रोड पिकमा पहिलो आरोहणदेखि हालसम्म करिब ७० देखि ८० जनाले ज्यान गुमाइसकेका छन्। पछिल्लो दुर्घटनासँगै यो संख्या अझ बढेको छ। यद्यपि विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अभिलेखमा यो संख्या केही फरक–फरक पाइन्छ, किनकि केही बेपत्ता आरोहीको आधिकारिक अभिलेख फरक रूपमा राखिएको छ। तर एउटा तथ्य स्पष्ट छ—ब्रोड पिक संसारका सबैभन्दा बढी ज्यान लिने आठहजारे हिमालहरूमध्ये एक हो।

नेपालका लागि यो दुर्घटना अझ पीडादायी छ। किनभने यसपटक गुमेको नाममध्ये एक हुन् निर्मल पुर्जा (निम्सदाइ)। उनले विश्वलाई “Nothing Is Impossible” भन्ने सन्देश दिएका थिए। १४ वटा आठहजारे हिमाल १८९ दिनमै आरोहण गरेर विश्व कीर्तिमान बनाएका उनले नेपाली पर्वतारोहणको परिचय नै बदलिदिएका थिए। नेपाली शेर्पा र उच्च हिमाली सहयोगीलाई केवल सहयोगी होइन, नेतृत्वकर्ता र निर्णयकर्ता रूपमा विश्वमञ्चमा स्थापित गराउन उनको योगदान अविस्मरणीय छ।

तर निर्मल पुर्जाको निधनले अर्को यथार्थ पनि उजागर गरेको छ—हिमालले अनुभव, कीर्तिमान वा ख्यातिलाई छुट दिँदैन। प्रकृतिको अगाडि सबै बराबर हुन्छन्। संसारका सबैभन्दा दक्ष पर्वतारोही पनि एकै क्षणमा हिमपहिरो, हावाहुरी वा मौसमको प्रतिकूलतासामु असहाय बन्न सक्छन्।

पछिल्ला वर्षहरूमा आठहजारे हिमालमा व्यावसायिक आरोहण तीव्र रूपमा बढेको छ। नयाँ कीर्तिमान बनाउने होड, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र साहसिक पर्यटनको विस्तारसँगै जोखिम पनि बढिरहेको छ। मौसमको छोटो अनुकूल समय, एउटै मार्गमा धेरै आरोहीको चाप र जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी तथा हिमपहिरोको जोखिम थप जटिल बन्दै गएको छ।

यही कारणले अब हिमाललाई केवल आर्थिक स्रोत वा कीर्तिमानको मैदानका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण पर्याप्त छैन। उच्च हिमाली अभियानका लागि सुरक्षा मापदण्ड, मौसम पूर्वानुमान, उद्धार संयन्त्र, जोखिम मूल्याङ्कन र अन्तर्राष्ट्रिय समन्वयलाई अझ प्रभावकारी बनाउनु आवश्यक छ। पर्वतारोहणमा सफलता शिखर चुम्नु मात्र होइन, सुरक्षित रूपमा फर्किनु पनि हो भन्ने मान्यतालाई व्यवहारमा उतार्नुपर्ने बेला आएको छ।

ब्रोड पिकको हिमपहिरोले केवल १० जना आरोहीको ज्यान लिएन, यसले विश्व पर्वतारोहण समुदायलाई गम्भीर सन्देश पनि दिएको छ। हिमाल मानव साहसको परीक्षा लिने स्थान हो, तर प्रकृतिमाथि विजय हासिल गर्ने ठाउँ होइन। हिमालसँग प्रतिस्पर्धा होइन, सम्मानपूर्वक सहयात्रा गर्न सक्ने चेतना नै अबको आवश्यकता हो।

निर्मल पुर्जालगायत दिवंगत आरोहीहरूले शिखर चुम्ने क्रममा आफ्नो जीवन गुमाए। उनीहरूको साहस इतिहासमा अमर रहनेछ। तर उनीहरूको बलिदानले हामीलाई सिकाएको सबैभन्दा ठूलो पाठ भने यही हो—हिमाललाई जित्न सकिँदैन, केवल सम्मान गर्न सकिन्छ।