काठमाडौं । आज नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहासमा विशेष महत्व बोकेको दिन हो। नेपालमा कम्युनिष्ट पार्टीको ७७ औँ स्थापना दिवस विभिन्न कार्यक्रमका साथ मनाइँदै छ।

आजकै दिन वि.स. २००६ सालमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) को स्थापना भएको थियो। त्यसैले प्रत्येक वर्ष वैशाख ९ लाई ‘नेकपा स्थापना दिवस’का रूपमा मनाइन्छ। यो दिन केवल एउटा राजनीतिक दलको स्थापना मात्र नभई वामपन्थी विचारधारा, सामाजिक न्याय र समानतामूलक समाज निर्माणको औपचारिक सुरुवातको ऐतिहासिक क्षण पनि हो।

नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना भारतको कोलकातास्थित श्यामबजारमा भएको थियो। त्यतिबेला नेपाल राणा शासनको कठोर निरंकुशतामा थियो। जनतामा राजनीतिक अधिकार, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र अवसरको पहुँच सीमित थियो। यस्तो अवस्थामा वैचारिक रूपमा संगठित आन्दोलन आवश्यक ठानिँदै नेकपाको जन्म भएको हो।

पार्टीका संस्थापक महासचिव पुष्पलाल श्रेष्ठ थिए, जसलाई नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका प्रमुख वैचारिक अगुवाका रूपमा मानिन्छ। उनले माक्र्सवाद–लेनिनवादलाई नेपाली सन्दर्भमा व्याख्या गर्दै वर्गीय शोषणको अन्त्य, सामन्तवादको विरोध र समाजवादको मार्ग प्रस्तुत गरेका थिए।

स्थापनाकालमा मनमोहन अधिकारी, नरबहादुर कर्माचार्य, केशरजंग रायमाझी, निरञ्जन गोविन्द वैद्य लगायत नेताहरूले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। उनीहरूले राणा शासनविरुद्ध चेतना फैलाउने, श्रमिक–किसानका मुद्दा उठाउने र लोकतान्त्रिक अधिकारका लागि जनतालाई संगठित गर्ने काम गरे।

नेकपाले २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। त्यसपछि २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२–६३ को जनआन्दोलन हुँदै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनासम्म कम्युनिष्ट शक्तिहरू सक्रिय रहे।

तर नेकपाको इतिहास केवल उपलब्धिको कथा मात्र होइन, विभाजन र पुनर्गठनको पनि लामो यात्रा हो। वैचारिक मतभेद, नेतृत्व संघर्ष र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावका कारण पार्टी पटक–पटक विभाजित हुँदै विभिन्न धारमा विकसित भयो—जसमध्ये नेकपा एमाले, नेकपा माओवादी केन्द्र, नेकपा एकीकृत समाजवादी लगायत प्रमुख छन्।

विशेषगरी माओवादी जनयुद्धले नेपालको राजनीतिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पार्‍यो। शान्ति प्रक्रियापछि गणतन्त्र स्थापना, राजतन्त्र अन्त्य र नयाँ संविधान निर्माणसम्मको बाटो खुल्यो।

२०७५ सालमा केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल नेतृत्वका दलहरूबीच एकता भएर नेकपा गठन भएको थियो। तर २०७७ सालमा सर्वोच्च अदालतको फैसलापछि उक्त एकता पुनः विघटन भयो।

हाल पनि नेपालका प्रमुख राजनीतिक शक्तिहरूमा कम्युनिष्ट धारको प्रभाव बलियो देखिन्छ। तर भ्रष्टाचार, वैचारिक अस्पष्टता र नेतृत्वप्रतिको अविश्वासका कारण आन्दोलनमाथि प्रश्नहरू उठिरहेका छन्।

हालै जेन–जी आन्दोलनपछि विभिन्न वामपन्थी दलहरूबीच पुनः एकीकरणको प्रयास देखिएको छ। यसले आत्मसमीक्षा र पुनर्गठनको बहसलाई थप तीव्र बनाएको छ।

स्थापना दिवसका अवसरमा विभिन्न दलहरूले संस्थापक नेताहरूको स्मरण, विचार गोष्ठी र राजनीतिक बहसका कार्यक्रम आयोजना गरिरहेका छन्।

आजको दिनले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ—पुष्पलालले देखेको समानतामूलक, शोषणमुक्त र न्यायपूर्ण समाजको सपना कति पूरा भयो?

यस अर्थमा नेकपा स्थापना दिवस केवल विगत सम्झने दिन मात्र होइन, भविष्यको दिशा तय गर्ने अवसर पनि हो। नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनले आफ्नो इतिहासबाट पाठ सिक्दै जनविश्वास पुनः निर्माण गर्न सके मात्र यसको वास्तविक अर्थ स्थापित हुनेछ।