नेपालको सांस्कृतिक जीवनशैलीमा आमाको स्थान सर्वोच्च छ। यही मातृत्वप्रतिको सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने विशेष दिन हो आमाको मुख हेर्ने औँसी। प्रत्येक वर्ष वैशाख कृष्ण पक्षको औँसीमा मनाइने यो पर्व नेपाली समाजमा भावनात्मक, धार्मिक र सांस्कृतिक रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।

ऐतिहासिक र धार्मिक पृष्ठभूमि

आमाको मुख हेर्ने औँसीको परम्परा वैदिक संस्कारसँग जोडिएको मानिन्छ। पौराणिक मान्यताअनुसार आमालाई जीवित देवीको रूपमा सम्मान गरिन्छ। जन्म, पालनपोषण र जीवनको मार्गदर्शन दिने आमाप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्न यो पर्वको सुरुवात भएको विश्वास गरिन्छ।

धार्मिक रूपमा, जीवित आमालाई उपहार, मिठाइ र श्रद्धा अर्पण गरिन्छ भने दिवंगत आमाको सम्झनामा गोकर्णेश्वर, मातातीर्थजस्ता तीर्थस्थलमा गई तर्पण दिने चलन छ। यसले जीवन र मृत्यु दुबै अवस्थामा आमाप्रतिको सम्मानलाई निरन्तरता दिएको देखिन्छ।

परम्परा र संस्कार

यस दिन बिहानै उठेर आमालाई स्नान गराई, नयाँ लुगा, फलफूल, मिठाई तथा मनपर्ने परिकार अर्पण गर्ने चलन छ। छोराछोरीहरूले आमाको आशीर्वाद लिने र उनको स्वास्थ्य, दीर्घायुको कामना गर्ने परम्परा गहिरोसँग जडित छ।

दिवंगत आमाको सम्झनामा विशेषगरी काठमाडौँको मातातीर्थ क्षेत्रमा मेला लाग्ने गर्दछ, जहाँ हजारौँ श्रद्धालु पुगेर आमाको सम्झनामा जल अर्पण गर्छन्।

बदलिँदो समाज र पर्वको वर्तमान अवस्था

समयसँगै यो पर्वको स्वरूपमा पनि परिवर्तन देखिएको छ। शहरीकरण, व्यस्त जीवनशैली र विदेश बसाइँका कारण प्रत्यक्ष भेटघाट कम हुँदै गएको छ। डिजिटल माध्यमबाट शुभकामना आदान–प्रदान गर्ने चलन बढ्दो छ।

तर यसको अर्थ पर्वको महत्व घटेको होइन। बरु नयाँ पुस्ताले सामाजिक सञ्जालमार्फत आमाप्रतिको प्रेम र सम्मान अभिव्यक्त गर्ने नयाँ तरिका अपनाएका छन्। यद्यपि, वास्तविक भावनात्मक सम्बन्धलाई प्रविधिले पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न नसक्ने स्पष्ट छ।

मुकुन्द ढुंगाना को दृष्टिकोण

राष्ट्रिय अनलाइन पत्रकार संघका अध्यक्ष मुकुन्द ढुंगाना यस पर्वलाई केवल औपचारिकता नभई जीवन दर्शनको रूपमा हेर्नुपर्ने बताउँछन्।

उनका अनुसार, “आमाको मुख हेर्ने औँसी केवल एक दिनको सम्मान होइन, यो हामीलाई वर्षभरि आमाप्रतिको कर्तव्य सम्झाउने अवसर हो। आधुनिकताको बहानामा संस्कार बिर्सिने होइन, नयाँ पुस्ताले यसलाई अझ गहिरो रूपमा आत्मसात गर्न आवश्यक छ।”

ढुंगाना भन्छन्, “आजको बदलिँदो समाजमा आमाबाबु एक्लोपनको पीडामा छन्। यस्तो अवस्थामा यो पर्वले केवल उपहार होइन, समय, साथ र सम्मान दिन सिकाउनुपर्छ। यिनै मूल्यहरूले हाम्रो समाजलाई मानविय बनाइराख्छ।”

निष्कर्ष

समग्रमा, आमाको मुख हेर्ने औँसी नेपाली समाजको आत्मा बोकेको पर्व हो। यो केवल परम्परा होइन, जीवनको मूल्य, ममता र कृतज्ञताको प्रतीक हो।

परिवर्तनको लहरसँगै यसको रूप बदलिए पनि यसको मर्म जोगाइराख्नु आजको आवश्यकता हो। आमाप्रतिको सम्मान केवल एक दिनमा सीमित नराखी दैनिक व्यवहारमा उतार्न सकिए मात्र यस पर्वको वास्तविक अर्थ पूरा हुन्छ।

— मुकुन्द ढुंगानाको दृष्टिकोणमा