काठमाडौं ।  टोखा मा मनाइने बिस्का नख: (जात्रा) केवल एउटा पर्व होइन, यो नेपाली समाजको ऐतिहासिक निरन्तरता, सांस्कृतिक पहिचान र सामुदायिक एकताको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। विशेषगरी नेवार समुदायमा प्रचलित यो जात्राको इतिहास लिच्छविकालसम्म पुग्ने विश्वास गरिन्छ, जहाँ नयाँ वर्षको आगमनसँगै पुरानो वर्षलाई विदाइ गर्दै जीवनमा नयाँ सुरुवातको सन्देश दिने परम्परा स्थापित भएको पाइन्छ।

बिस्का नख: मूलतः प्रकृति, धर्म र समुदायबीचको सम्बन्धलाई जोड्ने पर्व हो। शिवपुरी क्षेत्रको बागद्वार बाट सुरु हुने धार्मिक यात्रा सपनतीर्थ मन्दिर हुँदै सम्पन्न हुन्छ। यस क्रममा सिद्धपोखरी मा स्नान गर्ने, विभिन्न देवदेवीका रथहरू गाउँ परिक्रमा गराउने, सिन्दूरजात्रा, भजन–कीर्तन तथा जाग्राम बस्ने जस्ता परम्परागत क्रियाकलापहरू सम्पन्न गरिन्छन्। यी सबै गतिविधिहरूले धार्मिक आस्था मात्र होइन, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक निरन्तरताको सन्देश दिन्छन्।

इतिहासका विभिन्न चरण पार गर्दै आएको यो जात्राले समयसँगै नयाँ स्वरूप लिएको भए पनि यसको मूल मर्म भने उही—समुदायलाई जोड्ने, परम्परालाई जोगाउने र नयाँ पुस्तामा सांस्कृतिक चेतना हस्तान्तरण गर्ने—रहेको छ। विशेषगरी टोखामा मनाइने बिस्का नख: अन्य स्थानको तुलनामा आफ्नै मौलिकता, विधि र सांस्कृतिक गहिराइका कारण विशिष्ट मानिन्छ।

यसैबीच राष्ट्रिय अनलाइन पत्रकार संघका अध्यक्ष मुकुन्द ढुंगाना ले यस्ता ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पर्वहरूले नेपालको मौलिक पहिचान जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने बताएका छन्।
उनले भने, “टोखाको बिस्का जात्रा केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो हाम्रो सभ्यता, परम्परा र सामुदायिक एकताको प्रतीक हो। यस्ता पर्वको संरक्षण र प्रवर्द्धनले पर्यटन विकाससँगै स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्छ।”

ढुंगानाका अनुसार, आधुनिकता र तीव्र शहरीकरणको प्रभावले परम्परागत संस्कृतिहरू क्रमशः ओझेलमा पर्ने जोखिम बढ्दै गएको छ। यस्तो अवस्थामा यस्ता जात्रा केवल उत्सव नभई पहिचान जोगाउने आन्दोलनकै रूपमा लिनुपर्ने आवश्यकता रहेको उनको धारणा छ।
“राज्य, स्थानीय तह र समुदायबीच समन्वय र सहकार्य बिना यस्ता परम्पराको दीगो संरक्षण सम्भव हुँदैन,” उनले जोड दिए।

उनले यस्ता पर्वलाई व्यवस्थित, मर्यादित र सुरक्षित ढंगले सञ्चालन गर्दै पर्यटनसँग जोड्न सके आर्थिक समृद्धिको आधारसमेत बन्न सक्ने उल्लेख गरे। साथै, नयाँ पुस्तालाई आफ्नै संस्कृतिप्रति आकर्षित गर्न शिक्षा, सञ्चार र डिजिटल माध्यमको प्रभावकारी प्रयोग गर्नुपर्नेमा पनि उनले जोड दिए।

निष्कर्षतः, टोखाको बिस्का नख: जात्रा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई इतिहास, संस्कृति, सामाजिक एकता र आर्थिक सम्भावनाको संगम हो। यसले अतीतको गौरवलाई वर्तमानसँग जोड्दै भविष्यका लागि पहिचानको बलियो आधार तयार गरिरहेको छ।