काठमाडौं । आफ्नो कामबाट केही समय फुर्सद भयो कि धेरैजसो मानिसको हात स्वतः मोबाइलतर्फ पुग्छ। सामाजिक सञ्जाल स्क्रोल गर्ने, मेसेजिङ एपका नोटिफिकेसन हेर्ने, भिडियो वा सिरियल हेर्ने बानी अहिलेको जीवनशैलीकै हिस्सा बनेको छ। अफिसमा कम्प्युटरमा काम, घरमा मोबाइल र टिभी—यसरी दिनभरि स्क्रिनमै बित्ने समयलाई सामान्य भाषामा स्क्रिनटाइम भनिन्छ।

मनोरञ्जन, सूचना र कामका लागि स्क्रिन आवश्यक भए पनि यसको अत्यधिक प्रयोगले स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न थालेको चिकित्सकहरू बताउँछन्। लामो समयसम्म स्क्रिन हेर्दा आँखामा तनाव पर्नु, थकान बढ्नु र विशेषगरी टाउको दुख्ने समस्या देखिन थालेको छ।

स्क्रिनटाइम र टाउको दुखाइबीचको सम्बन्ध

धेरैलाई कहिलेकाहीँ टाउको दुख्ने समस्या हुन्छ। चिकित्सकका अनुसार टाउको दुखाइका कारण थकान, ग्यासट्राइटिस, निन्द्राको कमी, तनाव वा रक्सीको सेवन हुन सक्छ। तर पछिल्लो समय यसमा लामो समयसम्म मोबाइल, ल्यापटप वा टिभी हेर्नु पनि प्रमुख कारणका रूपमा जोडिन थालेको छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार लामो समय स्क्रिन हेर्दा आँखामा तनाव पर्छ, आँखा सुख्खा हुन्छन् र यसले टाउको दुखाइलाई बल पुर्‍याउँछ। चिकित्सकहरूका अनुसार स्क्रिनमा लगातार हेर्दा मानिसको गर्दन झुकेको अवस्थामा रहन्छ, जसले मेरुदण्डमा तनाव सिर्जना गर्छ र त्यसको असर टाउकोसम्म पुग्छ।

गलत बसाइ (पोश्चर) का कारण काँध र गर्दनमा अतिरिक्त दबाब पर्न जान्छ, जसले टेन्सन हेडेक (तनावका कारण हुने टाउको दुखाइ) निम्त्याउन सक्छ। अध्ययनअनुसार यस्तो समस्या चारमध्ये तीन वयस्कमा देखिन सक्छ, जसमा किशोरकिशोरीहरू पनि समावेश छन्।

निलो प्रकाश र मस्तिष्कमा पर्ने असर

स्क्रिनबाट निस्कने निलो प्रकाश (ब्लु लाइट) पनि टाउको दुखाइको अर्को कारण हो। चिकित्सकहरू भन्छन्, यो प्रकाशले मस्तिष्कमा केही केमिकलको स्तर बढाउन सक्छ, जसले आँखाको तनाव (आई स्ट्रेन) बढाएर टाउको दुखाइ निम्त्याउँछ।

बीबीसी हिन्दीलाई दिएको अन्तर्वार्तामा न्युरोलोजिस्ट डा. मञ्जरी त्रिपाठी भन्छिन्,
“टाउको दुख्ने समस्या बढ्दै गएको छ किनभने हाम्रो समाज अहिले सातै दिन, चौबिसै घण्टा सक्रिय बनेको छ। बच्चा र युवाहरू निन्द्रा त्यागेर रातभर मोबाइल, टिभी र सामाजिक सञ्जालमा व्यस्त हुन्छन्।”

उनी थप भन्छिन्, “आजकल बालबालिका र युवाहरू भर्चुअल संसारमा धेरै सक्रिय छन्। जति धेरै हामी कृत्रिम प्रकाश र स्क्रिनटाइमको सम्पर्कमा आउँछौं, टाउको दुख्ने सम्भावना त्यति नै बढ्छ। अनुसन्धानले पनि देखाएको छ कि स्क्रिनटाइम कम गर्दा टाउको दुखाइ कम हुन्छ।”

‘सफ्ट एडिक्सन’, ब्रेन फग र स्मरणशक्ति कमजोर हुने खतरा

चिकित्सकहरूका अनुसार सामाजिक सञ्जालको निरन्तर प्रयोगलाई ‘सफ्ट एडिक्सन’ (मन्द लत) का रूपमा लिन सकिन्छ। डा. त्रिपाठीका अनुसार लगातार स्क्रिनमा रहने व्यक्तिमा ‘ब्रेन रट’ भन्ने अवस्था देखिन सक्छ, जसमा स्मरणशक्ति कमजोर हुन्छ, टाउको दुख्छ र दिमाग भारी (ब्रेन फग) महसुस हुन्छ।

त्यस्तै ‘पपकर्न ब्रेन’ भन्ने शब्द पनि प्रयोगमा आएको छ, जसले मस्तिष्क निरन्तर एक विषयबाट अर्को विषयमा उफ्रिरहने अवस्थालाई जनाउँछ। यसले ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता घटाउँछ र स्मरणशक्ति विकासमा अवरोध पुर्‍याउँछ।

निलो प्रकाश उत्सर्जन गर्ने डिभाइसको अत्यधिक प्रयोगले निन्द्रामा बाधा, मानसिक थकान र स्मरणशक्तिमा नकारात्मक असर पार्ने चिकित्सकहरू बताउँछन्।

स्क्रिन स्ट्रेस कसरी कम गर्ने?

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार स्क्रिन हेर्दा २०–२०–२० नियम अपनाउनुपर्छ। अर्थात् २० मिनेट स्क्रिन हेरेपछि २० सेकेन्डका लागि २० फिट टाढा रहेको वस्तु हेरेर आँखालाई आराम दिनु आवश्यक छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार स्क्रिन स्ट्रेस कम गर्न:

• बीच–बीचमा ब्रेक लिने

• मोबाइल, ल्यापटप आँखाबाट सुरक्षित दूरीमा राख्ने

• सही पोश्चरमा बस्ने

• पर्याप्त निन्द्रा लिने

• सन्तुलित खाना खाने

• तनाव कम गर्ने अभ्यास गर्ने

निष्कर्ष

डिजिटल युगमा स्क्रिनबाट पूर्ण रूपमा टाढा रहन सम्भव छैन। तर अत्यधिक स्क्रिनटाइमले स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छ। त्यसैले मोबाइल, ल्यापटप र टिभीको प्रयोगलाई सन्तुलनमा राख्दै सचेत भएर प्रयोग गर्नु आजको आवश्यकता बनेको छ।