मुुकुन्द ढुंगाना।  नेपालको सांस्कृतिक तथा धार्मिक परिप्रेक्ष्यमा श्री स्वस्तानी व्रत एक विशेष महत्वको व्रत मानिन्छ। मुख्यतया बागमती र काठमाडौं उपत्यकामा बसोबास गर्ने हिन्दू समाजमा यो व्रत अत्यन्त श्रद्धापूर्वक पालन गरिन्छ। धार्मिक कर्मकाण्ड, कथा वाचन र व्रतपालनको माध्यमबाट नारी शक्तिको महिमा र परिवार कल्याणको आशा यस व्रतसँग जोडिएको छ।

श्री स्वस्तानी व्रत कहिले सुरु भयो?

इतिहासकार र धार्मिक विद्वानका अनुसार, श्री स्वस्तानी व्रतको प्रारम्भ प्राचीन नेपालमा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूबीच लगभग १००० वर्षअघि भएको अनुमान छ। यस व्रतको प्रारम्भले मुख्यतः नारी शक्तिको सम्मान, सुहाउँदो वैवाहिक सम्बन्ध र पुत्रप्राप्तिका उद्देश्य पुरा गर्ने धार्मिक परम्परालाई प्रोत्साहन गरेको थियो।

स्वस्तानी व्रत माघ शुक्ल प्रतिपदादेखि शुरु भएर फागुन शुक्ल द्वादशीसम्म २७ दिनसम्म चल्ने गर्दछ। व्रतका दौरान महिलाहरूले उपवास, कथा वाचन, पठन–पाठन र पूजा-अर्चना गरी भगवान शिव र माता पार्वतीको कृपा प्राप्त गर्ने विश्वास राख्छन्।

पौराणिक कथा

श्री स्वस्तानी व्रतको मूल कथा प्रभु शिव, माता पार्वती र पृथ्वीनारायणसँग सम्बन्धित छ। पौराणिक ग्रन्थ अनुसार, राजा वा देवताहरूको राज्य र जीवनमा विपत्ति घटाउने उपायका रूपमा कथा–कथन प्रचलित भएको थियो।

मुख्य कथामा भन्छ कि, राजकुमारी स्वस्तानी आफ्नो धर्म, सत्य र श्रद्धामा अडिग रहँदै पारिवारिक र समाज कल्याणका लागि उपवास गर्थिन्। उनका उपवास र भक्ति–भावले पति र सन्तानको मंगल सुनिश्चित गरेको पाइन्छ। त्यसैले हरेक वर्ष व्रतपालन गर्नेहरूले सुरक्षा, सम्पन्नता, र पारिवारिक सौभाग्य प्राप्त गर्ने विश्वास गर्छन्।

विश्लेषणात्मक दृष्टिकोण

मुुकुन्दा ढुंगानाको विश्लेषणअनुसार, श्री स्वस्तानी व्रत केवल धार्मिक कर्म मात्र होइन, सामाजिक सन्देश पनि प्रवाह गर्ने साधन हो। उपवास, कथा वाचन र पूजा–अर्चनाको माध्यमबाट:

1. नारीको धार्मिक तथा सामाजिक भूमिका उजागर हुन्छ।

2. परिवारको एकता र पारिवारिक धर्म पालन प्रोत्साहित हुन्छ।

3. सामाजिक सद्भाव र नैतिक मूल्यहरूको संवर्द्धन हुन्छ।

ढुंगानाका अनुसार, स्वस्तानी व्रत सांस्कृतिक स्मृति र परम्पराको जीवित प्रमाण हो, जसले नेपाली समाजमा धार्मिक विश्वास र सामाजिक मूल्यलाई सुदृढ बनाउने काम गरेको छ।

निष्कर्ष

श्री स्वस्तानी व्रत माघ–फागुन महिनामा हुने २७ दिनको उपवास मात्र नभई, धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यसको पौराणिक कथा, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र विश्लेषणले स्पष्ट पार्दछ कि, व्रत केवल भक्ति र पूजा नभई, समाजमा नैतिकता, सद्भाव र नारीको सम्मानको सन्देश प्रवाह गर्ने माध्यम पनि हो।