मुकुन्द ढुंगाना (विश्लेषणात्मक सम्पादकीय)

नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहासमा पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ जति विवादास्पद, प्रभावशाली र उतार–चढावपूर्ण पात्र सायदै कोही छन्। सशस्त्र विद्रोहको नेतृत्वकर्ता, शान्ति प्रक्रियाका प्रमुख हस्ताक्षरकर्ता, तीनपटकका प्रधानमन्त्री र पटक–पटक सत्ता समीकरण बदल्ने कुशल खेलाडी—प्रचण्डको राजनीतिक यात्रा आफैंमा नेपालको राज्य–पुनर्संरचनाको कथा हो।

विद्रोह : बन्दुकबाट राजनीतिको मूलधारसम्म

२०५२ सालमा सुरु भएको सशस्त्र जनयुद्ध केवल राज्यविरुद्धको विद्रोह मात्र थिएन, त्यो तत्कालीन बहिष्कृत वर्ग, असन्तुष्ट युवा र संरचनागत असमानताविरुद्धको विस्फोट थियो। त्यस विद्रोहको वैचारिक र सांगठनिक केन्द्रमा प्रचण्ड थिए। राज्यका लागि ‘आतंककारी’ ठहरिएका उनी जनयुद्धकालमा हजारौँ कार्यकर्ताका लागि ‘कमाण्डर’ र ‘आशा’ बने।

तर इतिहासले एउटा कुरा प्रस्ट देखायो—प्रचण्ड बन्दुकमै सीमित नेता थिएनन्। १२ बुँदे समझदारी, शान्ति सम्झौता र संविधानसभासम्मको यात्रा उनको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक मोड थियो। विद्रोही नेता संसदीय राजनीतिमा प्रवेश गर्नु केवल रणनीतिक निर्णय मात्र होइन, सत्ता र वैधताको खोज थियो।

शान्ति, संविधान र सत्ता

शान्ति प्रक्रियापछि प्रचण्ड राष्ट्रिय राजनीतिका केन्द्रीय पात्र बने। संविधानसभा निर्वाचनमा माओवादीको अप्रत्याशित जितले उनलाई शक्तिशाली बनायो। पहिलो प्रधानमन्त्रीत्व (२०६५) ऐतिहासिक थियो, तर टिकाउ भएन। त्यसपछि उनका दुई प्रधानमन्त्री कार्यकाल आए—सत्तामा फर्किने, बाहिरिने, फेरि फर्किने क्रम।

यहाँबाट प्रचण्डको अर्को अनुहार देखिन्छ—समीकरणको राजनीतिमा माहिर नेता। एमाले, कांग्रेस, मधेसी दल, क्षेत्रीय शक्ति—सबैसँग समयअनुसार हात मिलाउने क्षमता उनको शक्ति पनि बन्यो र कमजोरी पनि।

उतार–चढाव : सिद्धान्त कि सत्ता?

मुकुन्द ढुंगानाको नजरमा प्रचण्डको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही हो—के उनी अझै वैचारिक नेता हुन्, कि केवल सत्ता व्यवस्थापक?

जनयुद्धकालीन वर्गसंघर्ष, समाजवाद र क्रान्तिका नाराहरू सत्ता राजनीतिमा आइपुग्दा क्रमशः पातला हुँदै गए। कार्यकर्तामा निराशा बढ्यो, पार्टी विभाजन भए, नेतृत्वप्रति प्रश्न उठे। ‘क्रान्तिकारी’ छविबाट ‘व्यवहारिक’ राजनीतिज्ञ बन्दै जाँदा उनले धेरै समर्थक गुमाए, तर सत्ता केन्द्रमा आफूलाई जोगाइराखे।

वर्तमान : अनुभव र थकानको दोधार

आजको प्रचण्ड अनुभवी छन्, तर चुनौतीपूर्ण अवस्थामा छन्। युवा पुस्तामा आकर्षण घटेको छ, पार्टीभित्र नेतृत्व हस्तान्तरणको दबाब छ, र राष्ट्रिय राजनीतिमा नयाँ पात्रहरू उदाएका छन्। सत्ता समीकरणमा उनको भूमिका अझै निर्णायक भए पनि जनआधार कमजोर भएको यथार्थ छ।

तर नेपाली राजनीतिमा प्रचण्डलाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन। संकटमा उनी अझै ‘किङमेकर’ बन्न सक्छन्। यही उनको राजनीतिक कौशल हो—कमजोरीकै बीचमा अवसर खोज्ने।

निष्कर्ष : इतिहासले कस्तो प्रचण्ड लेख्ला?

इतिहासले प्रचण्डलाई कसरी सम्झिनेछ?
– जनयुद्धका नायक?
– शान्ति प्रक्रियाका वास्तुकार?
– वा सिद्धान्तभन्दा सत्ता रोज्ने चतुर राजनीतिज्ञ?

सायद यी सबैको मिश्रण।

मुकुन्द ढुंगानाको दृष्टिमा प्रचण्ड नेपालको संक्रमणकालीन राजनीतिका अपरिहार्य पात्र हुन्—न पूर्ण नायक, न पूर्ण खलनायक। उनको राजनीतिक भविष्य अब सत्ता समीकरणले होइन, नयाँ पुस्तासँग संवाद, आत्मआलोचना र स्पष्ट दिशाले निर्धारण गर्नेछ।

प्रश्न यही छ—
के प्रचण्ड फेरि इतिहास मोड्नेछन्, कि इतिहासमै सीमित हुनेछन्?