नेपाल स्वर्गको टुक्रा, चीन विकासको नमुना : आखिर हामी किन पछि पर्‍यौँ ?

mukunda500.dhungana@gmail.com' rastriyakhabar
३ मंसिर २०८३, बुधबार १६:११

मुकुन्द ढुंगाना ।  चीन भ्रमणका क्रममा त्यहाँको विकास, आधुनिक पूर्वाधार, व्यवस्थित सहर, प्रविधिको प्रयोग, औद्योगिक प्रगति र नागरिकको जीवनशैली नजिकबाट नियाल्ने अवसर मिल्यो। चीनका सडक, पुल, रेलमार्ग, व्यवस्थित बजार, ठूला उद्योग, प्रविधिमा भएको प्रगति र विकासप्रतिको नागरिकको सक्रियता देख्दा मनमा अनेकौँ प्रश्न उब्जिए। संसारकै तीव्र आर्थिक रूपान्तरण गरेका मुलुकमध्ये चीनले हासिल गरेको उपलब्धि हेर्दा नेपालले पनि सही नीति, दृढ इच्छाशक्ति र योजनाबद्ध प्रयास गर्न सके कति धेरै प्रगति गर्न सक्थ्यो होला भन्ने लागिरह्यो।

नेपाल प्राकृतिक रूपमा संसारकै सुन्दर देशमध्ये एक हो। हिमाल, पहाड र तराईको अनुपम भूगोल, विश्वकै अग्लो सगरमाथा, हरियाली वनजङ्गल, नदीनाला, तालतलैया, जडीबुटी, जैविक विविधता, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा र मेहनती नागरिक हाम्रो ठूलो सम्पत्ति हुन्। प्रकृतिले नेपाललाई धेरै कुरा दिएको छ। जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि, जडीबुटी, उद्योग र व्यापारमा नेपालसँग प्रशस्त सम्भावना छन्। त्यसैले नेपाललाई स्वर्गको एउटा सुन्दर टुक्रा भन्नु अतिशयोक्ति होइन।

तर विडम्बना, यति धेरै सम्भावना भएको देश आज पनि आधारभूत विकासका चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। युवा रोजगारीका लागि विदेश जान बाध्य छन्। गाउँका खेतबारी बाँझिँदै छन्। उद्योगको विस्तार अपेक्षाअनुसार हुन सकेको छैन। सडक, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि र सार्वजनिक सेवामा अझै सुधार आवश्यक छ। प्राकृतिक स्रोतको सही उपयोग हुन नसक्दा देशले आफ्नै सम्भावनाबाट पर्याप्त लाभ लिन सकेको छैन।

चीनलाई हेर्दा विकासको आधार के रहेछ भन्ने कुरा बुझ्न सकिन्छ। नेपाललाई हेर्दा विकासका सम्भावना भएर पनि किन अपेक्षित उपलब्धि हासिल हुन सकेन भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्ने हुन्छ।

चीनको विकासको आधार : दीर्घकालीन सोच र निरन्तर कार्यान्वयन

चीनको विकास कुनै एक दिनमा भएको होइन। लामो समयको योजना, नीतिगत निरन्तरता, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, पूर्वाधार निर्माण, औद्योगिकीकरण, शिक्षा, प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार विस्तारको संयुक्त परिणाम हो।

सन् १९७८ पछि चीनले आर्थिक सुधार र खुलापनको नीति अघि बढायो। त्यसपछि उत्पादन, उद्योग, विदेशी लगानी, व्यापार र प्रविधिको क्षेत्रमा क्रमशः ठूलो परिवर्तन आयो। विशेष आर्थिक क्षेत्र स्थापना गरेर विदेशी लगानी आकर्षित गरियो। उद्योगलाई विस्तार गरियो। कृषि उत्पादनमा सुधार ल्याइयो। निर्यातमुखी अर्थतन्त्र निर्माण गरियो। विश्व बजारसँग जोडिँदै चीनले आफूलाई उत्पादन र व्यापारको प्रमुख केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्‍यो।

चीनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पूर्वाधार विकास हो। सडक, रेलमार्ग, विमानस्थल, बन्दरगाह, औद्योगिक क्षेत्र र सञ्चार प्रविधिमा गरिएको लगानीले आर्थिक गतिविधिलाई तीव्र बनाएको छ। एक ठाउँमा उत्पादन भएको वस्तु अर्को ठाउँमा सहजै पुर्‍याउन सकिने व्यवस्था छ। उद्योग सञ्चालन गर्न आवश्यक ऊर्जा, यातायात, जनशक्ति र बजारको संयोजन गरिएको छ।

चीनले शिक्षा र सीप विकासलाई पनि प्राथमिकता दिएको छ। विज्ञान, प्रविधि, अनुसन्धान, इन्जिनियरिङ र औद्योगिक दक्षता विकासमा लगानी बढाएको छ। उत्पादन प्रक्रियामा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग बढ्दै गएको छ। डिजिटल सेवा, विद्युतीय सवारी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालन र आधुनिक सञ्चार प्रणालीमा चीनले ठूलो प्रगति गरेको छ।

चीनको विकासबाट बुझ्नुपर्ने महत्वपूर्ण कुरा के हो भने प्राकृतिक स्रोत हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्रोतलाई उत्पादन, रोजगारी, व्यापार र आर्थिक समृद्धिसँग जोड्न सक्ने राज्यको क्षमता आवश्यक हुन्छ।

नेपालसँग प्रकृतिको उपहार, तर उपयोग गर्ने योजना कमजोर

नेपालको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको प्राकृतिक विविधता हो। केही घण्टाको यात्रामै हिमाल, पहाड र तराईको फरक भूगोल अनुभव गर्न सकिन्छ। संसारका पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने हिमाली दृश्य, पदयात्रा, धार्मिक स्थल, साहसिक पर्यटन, वन्यजन्तु, संस्कृति र मौलिक जीवनशैली नेपालका विशेष सम्पत्ति हुन्।

जलविद्युत् उत्पादनका लागि नेपालमा प्रशस्त सम्भावना छ। कृषि क्षेत्रमा आधुनिक प्रविधि र व्यावसायिक उत्पादनको अवसर छ। जडीबुटी तथा वनजन्य उत्पादनलाई प्रशोधन गरेर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउन सकिन्छ। पर्यटनलाई व्यवस्थित गर्न सके होटल, यातायात, हवाई सेवा, स्थानीय उत्पादन, हस्तकला र रोजगारीका अनेकौँ अवसर सिर्जना हुन सक्छन्।

तर हामीले यी सम्भावनालाई राष्ट्रिय उत्पादन र आर्थिक समृद्धिसँग जोड्न सकेका छैनौँ। सम्भाव्यता अध्ययन हुन्छ, परियोजनाको घोषणा हुन्छ, शिलान्यास हुन्छ, तर समयमै काम सम्पन्न गर्ने संस्कार कमजोर छ। योजना बनाउने र कार्यान्वयन गर्ने निकायबीच प्रभावकारी समन्वय नहुँदा धेरै परियोजना अलपत्र पर्छन्।

हामीसँग नदी छन्, तर सबै सम्भावित जलविद्युत् आयोजना समयमै निर्माण हुन सकेका छैनन्। उर्वर भूमि छ, तर कृषि उत्पादन बढाउन आवश्यक सिँचाइ, भण्डारण, प्रशोधन, बजार र प्रविधिको पर्याप्त विकास हुन सकेको छैन। पर्यटकीय गन्तव्य छन्, तर सडक, सरसफाइ, सुरक्षा, सेवा र पूर्वाधारको कमीले पर्यटकले अपेक्षित सुविधा पाउन सक्दैनन्।

समस्या स्रोतको अभाव मात्र होइन, उपलब्ध स्रोतको प्रभावकारी व्यवस्थापन र उपयोग गर्न नसक्नु हो।

राजनीतिक अस्थिरता : विकासको सबैभन्दा ठूलो बाधामध्ये एक

नेपालको विकासमा राजनीतिक अस्थिरता एउटा महत्वपूर्ण अवरोध बनेको छ। सरकार परिवर्तनसँगै प्राथमिकता बदलिने, नयाँ नेतृत्व आएपछि पुराना योजनालाई निरन्तरता नदिने, राजनीतिक स्वार्थका आधारमा नियुक्ति र निर्णय हुने तथा दीर्घकालीन राष्ट्रिय योजनाभन्दा तत्कालीन राजनीतिक लाभलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले विकासलाई कमजोर बनाएको छ।

देश विकास गर्न पाँच वर्ष, दस वर्ष वा बीस वर्षको योजना आवश्यक हुन्छ। तर सरकार र मन्त्री परिवर्तनसँगै योजना परिवर्तन हुने अवस्था रहिरह्यो भने विकासले गति लिन सक्दैन।

कुनै सरकारले सुरु गरेको परियोजना अर्को सरकारले निरन्तरता दिन नचाहने, राजनीतिक प्रतिशोधका कारण निर्णय रोकिने र विकासका विषयमा राष्ट्रिय सहमति बन्न नसक्ने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ। विकास कुनै एक पार्टीको उपलब्धि होइन, राष्ट्रको साझा लक्ष्य हो।

चीनको अनुभवबाट नेपालले सिक्नुपर्ने महत्वपूर्ण पाठ दीर्घकालीन आर्थिक योजना, नीतिगत निरन्तरता र कार्यान्वयनमा जोड दिनु हो। चीनको राजनीतिक व्यवस्था र नेपालको लोकतान्त्रिक व्यवस्था फरक छन्। त्यसैले राजनीतिक प्रणालीको हुबहु नक्कल गर्न सकिँदैन। तर विकासका योजना सरकार परिवर्तन भए पनि निरन्तर अघि बढ्नुपर्ने सिद्धान्त भने नेपालले अवलम्बन गर्न सक्छ।

नेपालमा लोकतन्त्र, जनताको अधिकार र स्वतन्त्रताको संरक्षण गर्दै स्थिर नीति, जवाफदेही नेतृत्व र परिणाममुखी शासन व्यवस्था विकास गर्नु आवश्यक छ।

नेपालको भौगोलिक अवस्थिति : चुनौती पनि, अवसर पनि

नेपालको भौगोलिक अवस्थालाई पनि विकासको बहसमा गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। नेपाल समुद्रसँग प्रत्यक्ष पहुँच नभएको भूपरिवेष्टित देश हो। उत्तरतर्फ चीन र पूर्व, पश्चिम तथा दक्षिणतर्फ भारतसँग जोडिएको छ। हिमाली तथा पहाडी भूभागका कारण सडक, रेलमार्ग, जलविद्युत् आयोजना र अन्य पूर्वाधार निर्माण गर्न धेरै खर्च लाग्छ।

भौगोलिक कठिनाइका कारण यातायात तथा ढुवानी खर्च बढ्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म सामान पुर्‍याउन छिमेकी मुलुकका पारवहन मार्गमा निर्भर रहनुपर्छ। भूकम्प, बाढी, पहिरो र हिमाली जोखिमले पूर्वाधार निर्माण तथा सञ्चालनलाई थप चुनौतीपूर्ण बनाउँछन्।

अर्कोतर्फ चीनसँग विशाल भूभाग, ठूलो आन्तरिक बजार, समुद्री बन्दरगाहमा पहुँच भएका पूर्वी तथा दक्षिणी क्षेत्र र व्यापक औद्योगिक संरचना छन्। यसले उत्पादन र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार विस्तारमा ठूलो सहयोग गरेको छ।

तर नेपालको भौगोलिक अवस्थालाई विकास नहुनुको एकमात्र कारण मान्नु गलत हुन्छ। कठिन भूगोल भएका विश्वका धेरै मुलुकले पनि योजना, प्रविधि, शिक्षा र व्यवस्थापनको माध्यमबाट विकास गरेका छन्। नेपालले पनि आफ्नो भूगोललाई कमजोरीका रूपमा मात्र होइन, अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सक्नुपर्छ।

भारत र चीनजस्ता विशाल अर्थतन्त्रबीच रहेको नेपालले पारवहन, पर्यटन, ऊर्जा व्यापार, कृषि उत्पादन, सेवा क्षेत्र र क्षेत्रीय आर्थिक सहकार्यबाट लाभ लिन सक्छ। दुवै छिमेकीसँग सन्तुलित, व्यावहारिक र दीर्घकालीन आर्थिक सम्बन्ध विकास गर्नु आवश्यक छ।

उद्योग, उत्पादन र रोजगारीमा कमजोर ध्यान

चीनको आर्थिक प्रगतिको एउटा महत्वपूर्ण आधार उत्पादनमूलक उद्योग हो। उसले घरेलु तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारका लागि वस्तु उत्पादन गर्ने क्षमता विस्तार गर्‍यो। उद्योगसँगै रोजगारी सिर्जना भयो, प्रविधि विकास भयो, निर्यात बढ्यो र अर्थतन्त्र बलियो बन्यो।

नेपालमा भने आयातमा निर्भरता उच्च छ। दैनिक उपभोग्य वस्तुदेखि निर्माण सामग्री र प्रविधिसम्म धेरै वस्तु विदेशबाट ल्याउनुपर्ने अवस्था छ। स्वदेशी उद्योगले उत्पादन बढाउन आवश्यक लगानी, प्रविधि, बजार, ऊर्जा, कच्चा पदार्थ र नीतिगत सहजता पर्याप्त रूपमा पाउन सकेका छैनन्।

उद्योग स्थापना गर्ने वातावरण सहज बनाउनु, उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी आकर्षित गर्नु, स्थानीय कच्चा पदार्थको उपयोग गर्नु र निर्यातयोग्य वस्तु उत्पादन गर्नु आजको आवश्यकता हो।

नेपालमा रोजगारी सिर्जना गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपायमध्ये उत्पादनमूलक उद्योगको विकास एक हो। युवालाई विदेश जानबाट रोक्ने भाषण गरेर मात्र सम्भव छैन। स्वदेशमै सम्मानजनक रोजगारी, उद्यम गर्ने वातावरण र भविष्यप्रतिको विश्वास सिर्जना गर्नुपर्छ।

भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती र कमजोर कार्यान्वयन

नेपालको विकासमा भ्रष्टाचार, अनियमितता, प्रशासनिक ढिलासुस्ती र जवाफदेहिताको कमी पनि गम्भीर चुनौती हुन्। सार्वजनिक बजेट खर्च भए पनि अपेक्षित परिणाम नआउनु, आयोजना निर्धारित समयमा सम्पन्न नहुनु, लागत बढ्दै जानु र गुणस्तरमा प्रश्न उठ्नुले विकासप्रति नागरिकको विश्वास कमजोर बनाएको छ।

विकासका लागि बजेट छुट्याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। बजेटको सही उपयोग, गुणस्तरीय काम, पारदर्शिता र नियमित अनुगमन आवश्यक हुन्छ। आयोजना निर्माणमा संलग्न सबै पक्षलाई जिम्मेवार बनाउनुपर्छ। काम नगर्ने ठेकेदार, कमजोर अनुगमन गर्ने निकाय र गलत निर्णय गर्ने पदाधिकारीलाई कानुनी दायरामा ल्याउनुपर्छ।

सरकारी सेवा नागरिकमैत्री हुनुपर्छ। सामान्य कामका लागि पनि कार्यालय धाउनुपर्ने, फाइल अड्किने र निर्णयका लागि अनावश्यक समय लाग्ने अवस्था अन्त्य गर्न डिजिटल सेवा र प्रशासनिक सुधार आवश्यक छ।

शिक्षा, सीप र प्रविधिमा लगानी

चीनले शिक्षालाई आर्थिक विकाससँग जोडेको छ। उद्योगलाई आवश्यक पर्ने दक्ष जनशक्ति उत्पादन, प्राविधिक शिक्षा, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमा लगानी गरेको छ। नेपालले पनि शिक्षालाई प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यममा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन।

हाम्रो शिक्षा प्रणालीलाई रोजगारी, उत्पादन, उद्यमशीलता र प्रविधिसँग जोड्नुपर्छ। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म व्यावहारिक शिक्षा, प्राविधिक सीप, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

आज विश्व कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल अर्थतन्त्र, स्वचालन र नयाँ प्रविधिको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। नेपालले पनि सूचना प्रविधि, डिजिटल सेवा, सफ्टवेयर, अनलाइन व्यापार र प्रविधिमा आधारित उद्यमलाई राष्ट्रिय आर्थिक विकासको महत्वपूर्ण आधार बनाउन सक्छ।

हाम्रा युवामा क्षमता छ। विदेशमा नेपाली युवाले विभिन्न क्षेत्रमा राम्रो प्रदर्शन गरिरहेका छन्। त्यही क्षमता स्वदेशमै उपयोग गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु राज्यको जिम्मेवारी हो।

पर्यटन : नेपालले विश्वलाई दिन सक्ने ठूलो उपहार

चीन भ्रमणका क्रममा त्यहाँको पर्यटन व्यवस्थापन, पूर्वाधार र पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने शैली हेर्दा नेपालले पर्यटन क्षेत्रमा गर्न सक्ने कामको सम्भावना झन् स्पष्ट हुन्छ।

नेपालमा सगरमाथादेखि लुम्बिनी, पशुपतिनाथदेखि मुक्तिनाथ, जनकपुरदेखि बुढानीलकण्ठ, पोखरादेखि रारा र खप्तडसम्म विविध पर्यटकीय सम्भावना छन्। हिमाली पदयात्रा, पर्वतीय खेल, धार्मिक पर्यटन, सांस्कृतिक पर्यटन, साहसिक पर्यटन र प्राकृतिक पर्यटनका लागि नेपाल विश्वकै आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्छ।

तर पर्यटकीय स्थलसम्म पुग्ने सडक, व्यवस्थित यातायात, स्वच्छ शौचालय, सूचना केन्द्र, सुरक्षा, गुणस्तरीय होटल, दक्ष गाइड र डिजिटल प्रचारप्रसार आवश्यक छ। पर्यटनलाई केही चर्चित गन्तव्यमा मात्र सीमित नराखी देशका सबै प्रदेश र स्थानीय तहसम्म विस्तार गर्नुपर्छ।

पर्यटनबाट आम्दानी गर्ने मात्र होइन, स्थानीय नागरिकलाई रोजगारी दिने र स्थानीय उत्पादनको बजार विस्तार गर्ने माध्यमका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।

नेपालले चीनबाट के सिक्ने?

चीनको विकास मोडेल जस्ताको तस्तै नेपालमा लागू गर्न सम्भव छैन। दुवै देशको राजनीतिक प्रणाली, अर्थतन्त्र, जनसङ्ख्या, भूगोल र सामाजिक संरचना फरक छन्। तर चीनले विकासका लागि अपनाएका केही व्यावहारिक पक्ष नेपालका लागि उपयोगी हुन सक्छन्।

पहिलो, सरकार परिवर्तन भए पनि राष्ट्रिय विकासका मुख्य योजना परिवर्तन नहुने व्यवस्था गर्नुपर्छ।

दोस्रो, कृषि, उद्योग, पर्यटन, ऊर्जा र प्रविधिमा उत्पादन तथा रोजगारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

तेस्रो, विकास आयोजनाको समयसीमा तोकेर काम सम्पन्न गर्ने जिम्मेवारी स्पष्ट बनाउनुपर्छ।

चौथो, शिक्षा र सीपलाई बजारको आवश्यकतासँग जोड्नुपर्छ।

पाँचौँ, विदेशी लगानी आकर्षित गर्न नीतिगत स्थिरता, कानुनी सुरक्षा र प्रशासनिक सहजता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

छैटौँ, स्थानीय तहलाई विकासको वास्तविक साझेदार बनाउनुपर्छ। स्थानीय स्रोत, सीप, संस्कृति र आवश्यकताका आधारमा परियोजना निर्माण गर्नुपर्छ।

सातौँ, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, पारदर्शिता र परिणाममा आधारित सार्वजनिक सेवा प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

आठौँ, भारत र चीन दुवैसँग आर्थिक सहकार्य विस्तार गर्दै नेपालको राष्ट्रिय हितअनुकूल व्यापार, पर्यटन, ऊर्जा र पूर्वाधार विकासलाई अघि बढाउनुपर्छ।

अब नेपालले बहाना होइन, परिणाम खोज्नुपर्छ

नेपालसँग सम्भावना छैन भन्ने होइन। हामीसँग प्राकृतिक सम्पदा छ, मेहनती नागरिक छन्, युवा जनशक्ति छ, विश्वभर फैलिएको नेपाली समुदाय छ र दुई ठूला अर्थतन्त्रबीच रणनीतिक भौगोलिक अवस्थिति छ। आवश्यकता यी सबै शक्तिलाई एउटै राष्ट्रिय विकासको लक्ष्यमा जोड्नु हो।

हामीले राजनीतिक दल, सरकार, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज र युवाबीच विकासका आधारभूत विषयमा साझा सहमति निर्माण गर्नुपर्छ। देशको भविष्यलाई दलगत स्वार्थभन्दा माथि राख्नुपर्छ। विकासका योजना बनाउने, लगानी गर्ने र समयमै काम सम्पन्न गर्ने संस्कार बसाल्नुपर्छ।

चीन भ्रमणले मलाई एउटा महत्वपूर्ण कुरा सिकाएको छ—विकास केवल ठूला भवन, फराकिला सडक र आधुनिक प्रविधिको नाम होइन। विकास भनेको नागरिकको जीवनस्तरमा सुधार, रोजगारीको अवसर, गुणस्तरीय शिक्षा, सहज स्वास्थ्य सेवा, उत्पादन वृद्धि, आर्थिक सुरक्षा र भविष्यप्रतिको विश्वास हो।

नेपाललाई चीन बनाउन आवश्यक छैन। नेपाललाई नेपालकै विशेषता, संस्कृति, भूगोल र सम्भावनाअनुसार विकसित बनाउनु आवश्यक छ। हाम्रो लक्ष्य नेपाली नागरिकले आफ्नै देशमा सम्मानपूर्वक काम गर्न पाउने, किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाउने, युवाले स्वदेशमै भविष्य देख्ने र पर्यटकले नेपाललाई सुरक्षित तथा व्यवस्थित गन्तव्यका रूपमा चिन्ने वातावरण निर्माण गर्नु हुनुपर्छ।

प्रकृतिले नेपाललाई स्वर्गको टुक्रा दिएको छ। अब यसलाई समृद्ध राष्ट्र बनाउने जिम्मेवारी हाम्रो नेतृत्व, नीति, योजना र नागरिकको सामूहिक प्रयासमा निर्भर छ।

चीनको विकास देखेर प्रशंसा मात्र गरेर पुग्दैन, त्यसबाट सिकेर आफ्नो देशमा लागू गर्न सक्नुपर्छ। राजनीतिक नेतृत्वले सत्ता प्राप्तिलाई मात्र उपलब्धि ठान्ने प्रवृत्ति त्यागेर देश निर्माणलाई आफ्नो मुख्य जिम्मेवारी बनाउनुपर्छ।

नेपाल विकास हुन नसक्नुको दोष भूगोललाई मात्र दिएर अब उम्किन मिल्दैन। कठिन भूगोललाई अवसरमा बदल्ने सोच, स्थिर नीति, इमानदार नेतृत्व, सक्षम प्रशासन, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र र दृढ राष्ट्रिय इच्छाशक्ति आवश्यक छ।

नेपालसँग स्वर्गजस्तो प्रकृति छ, अब त्यसलाई समृद्धिमा बदल्ने दूरदृष्टि, इच्छाशक्ति र कार्यक्षमता चाहिएको छ। देशको विकास भाषणले होइन, योजना, इमानदारी र परिणामले देखिनुपर्छ।

प्रतिक्रिया

Leave a Reply

slot gacor