काठमाडौं । सनातन धर्म–संस्कृतिमा प्रकृति, जीवजन्तु र पर्यावरणप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने विभिन्न पर्वमध्ये नागपञ्चमी पनि एक महत्वपूर्ण पर्व हो। हरेक वर्ष श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नागपञ्चमीमा नाग तथा सर्पको पूजा–आराधना गरी घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँस्ने परम्परा रहिआएको छ। यस वर्ष जेठमा अधिकमास परेका कारण सौरमासअनुसार भदौको पहिलो दिन नागपञ्चमी परेको हो।

नागपञ्चमी केवल नागको पूजा गर्ने दिन मात्र नभई पुर्खादेखि चलिआएको धार्मिक आस्था, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, जलस्रोतको संरक्षण र मानव तथा जीवजन्तुबीचको सहअस्तित्वको सन्देश दिने पर्वका रूपमा समेत लिइन्छ।

नागपञ्चमी किन मनाइन्छ ?

सनातन परम्परामा नागलाई शक्तिशाली तथा पूजनीय जीवका रूपमा मानिन्छ। नागलाई जल, वर्षा, उर्वरता, भूमि तथा प्राकृतिक शक्तिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। नागको पूजा गरेमा घरमा सर्प, नाग तथा बिच्छीलगायतका जीवबाट दुःख नहुने तथा अग्नि, मेघ र चट्याङको भयबाट समेत रक्षा हुने धार्मिक विश्वास छ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका पूर्वसदस्य प्रा. डा. देवमणि भट्टराईका अनुसार नागको तस्वीर घरको मूलढोकामा टाँस्ने परम्परा पनि यही धार्मिक विश्वाससँग जोडिएको छ।

वैदिककालदेखि नै नागपूजाको परम्परा

नागपूजाको प्रचलन वैदिककालदेखि नै सुरु भएको मानिन्छ। वैदिक परम्परामा नागलाई सर्पको राजा मानिन्छ। पानी र वर्षासँग नागलाई जोडेर हेर्ने भएकाले वर्षा तथा जलस्रोतको कामना गर्दै नागको पूजा गर्ने परम्परा विकास भएको विश्वास गरिन्छ।

वराहपुराणमा श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन नागराज र ब्रह्माबीच संवाद भएको उल्लेख पाइने भएकाले पनि यो दिन नागपूजाका लागि विशेष मानिएको धार्मिक मान्यता छ।

पुर्खाहरूले नागलाई केवल सर्पका रूपमा नभई भूमि, पानी र प्रकृतिको रक्षकका रूपमा समेत हेरेका थिए। घरको जगमुनि नाग बस्ने र नाग रिसाएमा घरको जगमा असर पर्न सक्छ भन्ने लोकविश्वासका कारण पनि घरमा नागको पूजा गर्ने परम्परा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको पाइन्छ।

भगवान् शिव र विष्णुसँग नागको सम्बन्ध

सनातन धर्ममा नागको सम्बन्ध भगवान् शिव र विष्णुसँग समेत गहिरो रहेको पाइन्छ।

भगवान् शिवले नागलाई आफ्नो गलामा धारण गर्ने भएकाले नागलाई शिवको प्रिय मानिन्छ। त्यस्तै भगवान् विष्णु शेषनागको शय्यामा शयन गर्ने धार्मिक वर्णन पाइन्छ। शेषनागले भगवान् विष्णुको रक्षा गर्ने विश्वासका कारण नागलाई संरक्षण र शक्तिको प्रतीकका रूपमा समेत लिइन्छ।

भगवान् गणेशको एक हातमा नाग रहेको चित्रण पाइन्छ। त्यस्तै लक्ष्मण र बलरामलाई शेषनागका अवतारका रूपमा मान्ने धार्मिक परम्परा पनि छ। भगवान् कृष्णसँग जोडिएको कालीनाग दमनको प्रसङ्ग पनि पुराणहरूमा प्रसिद्ध छ।

बौद्ध तथा अन्य धार्मिक परम्परामा समेत नागको विशेष स्थान रहेको पाइन्छ। बुद्धका मूर्तिमा नागले छाता ओढाएको स्वरूप तथा विभिन्न धार्मिक सम्प्रदायमा सर्पाकार आकृतिको प्रयोगले नागप्रतिको प्राचीन धार्मिक सम्मानलाई देखाउँछ।

नागपञ्चमीसँग जोडिएको प्रसिद्ध किंवदन्ती

नागपञ्चमी मनाउन थालिएको विषयमा विभिन्न किंवदन्ती प्रचलित छन्। तीमध्ये एउटा प्रसिद्ध कथा किसान र नागिनीको कथासँग सम्बन्धित छ।

कथाअनुसार एक किसानले खेत खनिरहेका बेला नागका तीनवटा बच्चा भेटे। अज्ञानतावश उनले ती नागका बच्चालाई मारिदिए। आहारा खोजेर फर्किएकी नागिनीले आफ्ना बच्चा मृत अवस्थामा देखेपछि अत्यन्त क्रोधित भइन्। उनले किसानलाई डसेर मारिन् र त्यसपछि किसानको घरमा पुगेर उनकी श्रीमती तथा दुई छोरालाई समेत मारिदिइन्।

पछि किसानकी छोरीले नागिनीलाई श्रद्धापूर्वक पूजा गरी दूध तथा विभिन्न सामग्री चढाउँदै क्षमा मागिन्। उनको श्रद्धा र भक्तिबाट प्रसन्न भएकी नागिनीले परिवारका सदस्यहरूलाई पुनर्जीवन दिएको किंवदन्ती छ।

यस कथाले जीवजन्तुप्रति दया, अहिंसा, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र क्षमाको भावलाई जोड दिएको देखिन्छ। यही कारण नागपञ्चमीमा नागको पूजा गरी सर्प तथा अन्य जीवजन्तुलाई नमार्ने र प्रकृतिको सम्मान गर्ने सन्देशसमेत दिइन्छ।

घरको मूलढोकामा नागको तस्वीर किन टाँसिन्छ ?

नागपञ्चमीका दिन बिहानै स्नान गरी पूजा सामग्री तयार गरेर नागको तस्वीरमा पूजा गरिन्छ। त्यसपछि घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँस्ने चलन छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार यसरी नागको तस्वीर राख्दा घरमा वर्षभरि नाग, सर्प तथा बिच्छीको भय नहुने, घरमा सुख–शान्ति कायम रहने तथा अग्नि, मेघ र चट्याङको जोखिमबाट समेत रक्षा हुने विश्वास गरिन्छ।

कतिपय स्थानमा नागको चित्रसँगै गोबर, दुबो, फूल, अक्षता, दूध, दही, लावा तथा अन्य पूजासामग्री प्रयोग गरी पूजा गर्ने परम्परा छ।

पुर्खाको परम्परा र यसको निरन्तरता

नागपञ्चमीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको पुर्खाबाट पुस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कार र परम्परा हो। हाम्रा पुर्खाहरूले प्रकृतिमा रहेका जीवजन्तु, नदी, पहाड, वनजंगल, नाग तथा विभिन्न प्राकृतिक शक्तिलाई सम्मान गर्दै जीवन पद्धति विकास गरेका थिए।

आधुनिक समयमा वैज्ञानिक दृष्टिकोण र जीवनशैली परिवर्तन भए पनि पुर्खाले स्थापना गरेका सांस्कृतिक परम्पराले हाम्रो पहिचान, इतिहास र सामाजिक सम्बन्धलाई जोडेर राखेको छ। त्यसैले नागपञ्चमीलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा नभई पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

नाग र प्रकृतिको सम्बन्ध

सर्पलाई मानिसले प्रायः डरका रूपमा हेर्ने गरे पनि प्राकृतिक प्रणालीमा यसको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। सर्पले मुसा तथा अन्य जीवको संख्या नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ। यसले कृषि प्रणाली र प्राकृतिक सन्तुलनमा समेत भूमिका खेल्छ।

यस अर्थमा नागपञ्चमीले मानिसले आफूलाई मात्र होइन, प्रकृतिमा रहेका अन्य जीवलाई पनि बाँच्ने अधिकार दिनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन सक्छ। धार्मिक आस्थासँग जोडिएको यो पर्व वातावरण संरक्षण र जैविक विविधताको महत्व बुझाउने अवसरसमेत बन्न सक्छ।

नागपञ्चमीको धार्मिक महत्व

धार्मिक रूपमा नागलाई शक्ति, संरक्षण, वर्षा, जल, उर्वरता र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। नागको पूजा गरेमा परिवारमा सुख–शान्ति, समृद्धि र सुरक्षा प्राप्त हुने विश्वास छ।

त्यस्तै नागलाई भगवान् शिव र विष्णुसँग जोडेर हेर्ने भएकाले नागपूजा भगवान्का विभिन्न स्वरूपप्रतिको श्रद्धासँग पनि जोडिएको पाइन्छ।

नागपञ्चमीले दिने सन्देश

नागपञ्चमीले पुस्तौँदेखि नेपाली समाजलाई केही महत्वपूर्ण सन्देश दिँदै आएको छ—

• प्रकृति र जीवजन्तुको सम्मान गर्नुपर्छ।
• कुनै पनि जीवलाई अनावश्यक रूपमा मार्नु हुँदैन।
• जल, जंगल र जमिनको संरक्षण गर्नुपर्छ।
• मानव र प्रकृतिबीच सहअस्तित्व आवश्यक छ।
• पुर्खाले छोडेका सकारात्मक संस्कार र सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षण गर्नुपर्छ।
• धर्म र संस्कृतिसँग जोडिएका पर्वलाई सामाजिक सद्भाव तथा पर्यावरण संरक्षणसँग जोड्न सकिन्छ।

यसरी हेर्दा नागपञ्चमी केवल नागको पूजा गर्ने एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो पुर्खाको आस्था, धार्मिक विश्वास, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, जीवजन्तुको संरक्षण र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो।

पुर्खाले पुस्तौँदेखि जोगाउँदै आएको यो परम्परा आज पनि हाम्रो धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेर जीवित छ। नागदेवताको पूजा–आराधनासँगै प्रकृति र समस्त जीवप्रति सम्मान गर्ने भावना विकास गर्नु नै नागपञ्चमीको मूल सन्देशका रूपमा लिन सकिन्छ।

🐍 नागपञ्चमीको हार्दिक मंगलमय शुभकामना 🙏🌿

नागदेवताको कृपाले सबैको घर–परिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि, आरोग्य तथा सुरक्षा कायम रहोस्।
पुर्खाले हस्तान्तरण गरेको हाम्रो सनातन संस्कृति, परम्परा र सम्पदाको संरक्षण गर्दै नयाँ पुस्तासम्म यसको सकारात्मक सन्देश पु¥याउन सकौँ।