काठमाडौं । आज साउने सङ्क्रान्ति अर्थात् सूर्यले कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने दिन। नेपाली समाजमा यो दिनलाई विशेष धार्मिक, सांस्कृतिक र स्वास्थ्यका दृष्टिले महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा मनाइन्छ। असार महिनाको अन्त्य भई साउन महिनाको सुरुवात हुने यस दिनबाट हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि पवित्र मानिने श्रावण महिना प्रारम्भ हुन्छ।

किन मनाइन्छ साउने सङ्क्रान्ति?

वैदिक सनातन परम्पराअनुसार सूर्य कर्कट राशिमा प्रवेश गरेसँगै दक्षिणायन सुरु हुन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार दक्षिणायनलाई देवताहरू विश्राम गर्ने समय मानिन्छ भने यही अवधिमा व्रत, पूजा, दान, जप र तपको विशेष महत्व रहने विश्वास छ।

साउन महिना भगवान शिव को प्रिय महिना मानिन्छ। त्यसैले यस महिनाभर विशेषगरी सोमबारको दिन शिवालयमा पूजा, जलाभिषेक, बेलपत्र चढाउने, व्रत बस्ने र रुद्राभिषेक गर्ने परम्परा छ। भक्तजनहरूले भगवान शिवको आराधना गर्दा मनोकामना पूरा हुने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ।

साउने सङ्क्रान्तिका परम्परा

नेपालका विभिन्न समुदायमा साउने सङ्क्रान्ति आफ्नै मौलिक परम्परासहित मनाइन्छ।

• नदी, पोखरी वा तीर्थस्थलमा स्नान गरी भगवान शिवको पूजा गर्ने।
• घर–घरमा लुतो फाल्ने परम्परा निर्वाह गर्ने। विभिन्न औषधीय वनस्पति बालेर त्यसको धुवाँ वा आगोको सहायताले रोग–व्याधि र अशुभ शक्तिलाई टाढा पठाउने विश्वास छ।
• साउन महिनाभर हरियो चुरा, हरियो पहिरन र मेहन्दी लगाउने चलन विशेषगरी महिलामाझ लोकप्रिय छ। हरियो रङलाई हरियाली, समृद्धि, प्रेम र सौभाग्यको प्रतीक मानिन्छ।
• शिवालयहरूमा बिहानैदेखि भक्तजनको भीड लाग्ने, जल चढाउने र भजन–कीर्तन गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

साउन र स्वास्थ्यको सम्बन्ध

आयुर्वेदका अनुसार वर्षायाममा शरीरको पाचन शक्ति केही कमजोर हुने भएकाले साउन महिनामा हल्का, सुपाच्य तथा पौष्टिक भोजन गर्न सुझाव दिइन्छ। व्रत बस्ने, सात्त्विक भोजन गर्ने र शरीरलाई शुद्ध राख्ने परम्परालाई स्वास्थ्यसँग पनि जोडेर हेरिन्छ।

सांस्कृतिक महत्व

साउने सङ्क्रान्तिले धार्मिक आस्था मात्र होइन, नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचान पनि झल्काउँछ। गाउँदेखि सहरसम्म शिव मन्दिरमा विशेष पूजा–आराधना, धार्मिक अनुष्ठान तथा सामूहिक भजन–कीर्तन आयोजना गरिन्छ। यसले सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक एकता र आध्यात्मिक चेतनालाई समेत बलियो बनाउने विश्वास गरिन्छ।

साउने सङ्क्रान्ति प्रकृति, संस्कृति र आस्थाको सुन्दर संगमका रूपमा नेपाली समाजमा पुस्तौँदेखि मनाइँदै आएको पर्व हो। शिवभक्तहरूका लागि यो महिना भक्ति, संयम, सेवा र आध्यात्मिक साधनाको विशेष अवसर मानिन्छ।