काठमाडौं । बुढानीलकण्ठ नगरपालिका–५ स्थित अन्तर्राष्ट्रिय कृष्णभावनामृत सङ्घ (इस्कोन)सँग सम्बन्धित एक व्यक्तिलाई बालबालिकामाथि यौनजन्य तथा अन्य दुर्व्यवहार गरेको आरोपमा प्रहरीले पक्राउ गरेपछि धार्मिक तथा आवासीय संस्थाहरूमा बाल संरक्षणको विषय पुनः राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा पुगेको छ।

जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौंका प्रवक्ता एसपी पवनकुमार भट्टराईका अनुसार बालबालिकासम्बन्धी कसुरको अनुसन्धानका लागि सुरजकृष्ण श्रेष्ठलाई पक्राउ गरिएको हो। प्राप्त जाहेरी तथा प्रारम्भिक सूचनाका आधारमा अनुसन्धान प्रक्रिया अगाडि बढाइएको प्रहरीले जनाएको छ।

पछिल्लो समय युवापुस्तामाझ लोकप्रिय बन्दै आएको बुढानीलकण्ठस्थित इस्कोन मन्दिर तथा आश्रम धार्मिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक गतिविधिका कारण चर्चित रहँदै आएको छ। नेपालका विभिन्न जिल्लाका साथै विदेशबाट समेत भक्तजनहरू यहाँ आउने गरेका छन्। तर हाल सार्वजनिक भएको आरोपले संस्थाको आन्तरिक सुरक्षा व्यवस्था, बाल संरक्षण नीति तथा निगरानी प्रणालीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

सामाजिक सञ्जालबाट सार्वजनिक भयो विषय

यो विषय सार्वजनिक रूपमा चर्चामा आउनुअघि आश्रमसँग सम्बन्धित केही पूर्वआवासीय सदस्य, सरोकारवाला तथा पीडित पक्षका प्रतिनिधिहरूले सामाजिक सञ्जालमार्फत घटनाबारे जानकारी सार्वजनिक गरेका थिए।

पीडित पक्षले गृह मन्त्रालयसहित विभिन्न सरकारी निकायमा उजुरी दिएको दाबी गरेका छन्। सार्वजनिक विवरणहरूमा आश्रमभित्र रहेका केही बालबालिकामाथि मानसिक, शारीरिक तथा यौनजन्य दुर्व्यवहार भएको आरोप लगाइएको छ।

सामाजिक सञ्जालमा विषय व्यापक रूपमा उठेपछि घटनाले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय चासो समेत पाएको बताइएको छ। यद्यपि यस सम्बन्धमा सम्बन्धित निकायबाट कुनै आधिकारिक प्रतिवेदन सार्वजनिक भइसकेको छैन।

निष्पक्ष अनुसन्धानको माग

घटनापछि पीडित पक्ष, बाल अधिकारकर्मी तथा सरोकारवालाहरूले निष्पक्ष र प्रभावकारी छानबिनको माग गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार अनुसन्धानले केवल व्यक्तिगत आरोपको सत्यता मात्र होइन, संस्थागत जिम्मेवारी र सुरक्षा प्रणालीको अवस्थासमेत स्पष्ट गर्नुपर्छ।

कानुनविद्हरूका अनुसार कुनै पनि व्यक्तिलाई अदालतबाट दोषी प्रमाणित नभएसम्म दोषी ठहर गर्न नमिल्ने भएकाले अनुसन्धान र न्यायिक प्रक्रियालाई निष्पक्ष रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ।

संस्थागत जवाफदेहितामाथि प्रश्न

बाल अधिकारकर्मीहरूका अनुसार विद्यालय, छात्रावास, धार्मिक संस्था वा आवासीय केन्द्रमा हुने दुर्व्यवहारका घटनालाई केवल व्यक्तिगत अपराधका रूपमा मात्र हेर्न पर्याप्त हुँदैन। त्यहाँको व्यवस्थापन, निगरानी प्रणाली, गुनासो सुनुवाइ संयन्त्र र सुरक्षा मापदण्डको समेत समीक्षा आवश्यक हुन्छ।

यदि कुनै बालबालिका लामो समयसम्म असुरक्षित वातावरणमा बसिरहेका थिए भने सम्बन्धित संस्थालाई त्यसबारे जानकारी थियो वा थिएन भन्ने विषय अनुसन्धानको महत्वपूर्ण पक्ष बन्न सक्छ।

बाल संरक्षण प्रणाली कति प्रभावकारी?

विज्ञहरूका अनुसार बालबालिकासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित संस्थाहरूमा निम्न व्यवस्था प्रभावकारी रूपमा लागू हुन आवश्यक छ–

• स्पष्ट बाल संरक्षण नीति
• स्वतन्त्र उजुरी तथा गुनासो संयन्त्र
• कर्मचारी तथा स्वयंसेवकको पृष्ठभूमि परीक्षण
• नियमित मनोसामाजिक परामर्श
• बाह्य तथा स्वतन्त्र अनुगमन प्रणाली
• दुर्व्यवहार रिपोर्टिङको पारदर्शी प्रक्रिया

यी व्यवस्था प्रभावकारी भए सम्भावित जोखिमलाई प्रारम्भिक चरणमै पहिचान गर्न सकिने उनीहरूको भनाइ छ।

अनुसन्धानले स्पष्ट गर्नुपर्ने मुख्य प्रश्न

अनुसन्धान प्रक्रियाले निम्न विषयमा स्पष्ट निष्कर्ष दिनुपर्ने अपेक्षा गरिएको छ–

• आरोपित व्यक्तिको भूमिका र जिम्मेवारी के थियो?
• कथित दुर्व्यवहार कहिलेदेखि भइरहेको थियो?
• पीडितहरूको वास्तविक संख्या र अवस्था के छ?
• संस्थागत व्यवस्थापनलाई घटनाबारे जानकारी थियो वा थिएन?
• सुरक्षा तथा निगरानी प्रणालीमा कमजोरी कहाँ थियो?
• भविष्यमा यस्ता घटना रोक्न के सुधार आवश्यक छन्?

बुढानीलकण्ठस्थित इस्कोनसँग जोडिएको यो प्रकरण केवल एक व्यक्तिविरुद्धको अनुसन्धान मात्र नभई धार्मिक तथा आवासीय संस्थाहरूमा बालबालिकाको सुरक्षा, संस्थागत जवाफदेहिता र बाल संरक्षण प्रणालीको प्रभावकारितासँग सम्बन्धित गम्भीर विषय बनेको छ।

अनुसन्धानको अन्तिम निष्कर्ष सम्बन्धित निकाय र अदालतले तय गर्नेछन्। तर बालबालिकाको सुरक्षा कुनै पनि संस्था वा प्रतिष्ठाभन्दा माथिको विषय भएकाले पीडितलाई न्याय, सत्यको स्थापना र भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिने प्रभावकारी संरचना निर्माण गर्नु अहिलेको मुख्य आवश्यकता बनेको छ।