१. उत्पत्ति र सांस्कृतिक आधार

‘ल्हो’ अर्थात् वर्ष र ‘छार’ अर्थात् नयाँ भन्ने अर्थ दिने ल्होसार पर्व तिब्बती–भोट परम्पराबाट विकसित भएको मानिन्छ। प्राचीन कालमा यो पर्व मुख्यतः कृषि चक्रसँग सम्बन्धित थियो—हिउँद सकिएर नयाँ बाली चक्र सुरु हुने समयलाई नयाँ वर्षका रूपमा मनाउने चलन थियो।

शेर्पा समुदाय तिब्बतबाट हिमाली भेगमा बसाइँ सरेसँगै ल्होसारको परम्परा नेपालमा भित्रिएको विश्वास गरिन्छ। महायान बौद्ध दर्शनसँग जोडिएको यो पर्वले धार्मिक र सांस्कृतिक दुवै आयाम समेटेको छ।

२. राजदरबार र ‘ग्याल्पो’ परम्परा

‘ग्याल्पो’ शब्दको अर्थ राजा हो। ऐतिहासिक रूपमा तिब्बती राजदरबारमा मनाइने विशेष ल्होसारलाई ‘ग्याल्पो ल्होसार’ भनिन थालिएको उल्लेख पाइन्छ। यस क्रममा राजपरिवार, उच्च पदस्थ लामा र समुदायका अगुवाहरूको उपस्थितिमा विशेष पूजाआजा, सांस्कृतिक प्रस्तुति र शुभकामना आदान–प्रदान गरिन्थ्यो।

समयक्रममा यो परम्परा आम समुदायमा फैलियो र शेर्पा समुदायले यसलाई आफ्नो पहिचानसँग गाँसे।

३. नेपालमा विकासक्रम

नेपालको सोलुखुम्बु, दोलखा, संखुवासभा लगायत हिमाली जिल्लामा बसोबास गर्ने शेर्पा समुदायले चन्द्रमासको गणनाअनुसार फागुन शुक्लपक्ष प्रतिपदादेखि नयाँ वर्ष प्रारम्भ भएको मान्दै ग्याल्पो ल्होसार मनाउने परम्परा बसाले।

परम्परागत रूपमा यस दिन घर–आँगन सरसफाइ गर्ने, पानीका मुहान सफा गर्ने, गुम्बामा पूजाआजा गर्ने, लामाबाट आशीर्वाद लिने चलन रह्यो। ‘गुथुक’ (नौ प्रकारका अन्न मिसाइएको परिकार), ‘खाप्से’ र ‘डेशिल’ जस्ता परिकार बनाइन्थ्यो।

४. सांस्कृतिक अभिव्यक्ति र सामाजिक महत्व

पत्रकार ढुंगानाले उल्लेख गरेअनुसार, ग्याल्पो ल्होसार केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई सांस्कृतिक पुनर्मिलनको पर्व हो।

• स्याब्रु नृत्य र

• तुङ्गना (डम्याङ) को मधुर धुन

जस्ता सांस्कृतिक प्रस्तुति पर्वका मुख्य आकर्षण बने। यसले पुस्तान्तरणमार्फत सांस्कृतिक धरोहर जोगाउन मद्दत गरेको छ।

यो पर्वले परिवार, आफन्त र समुदायबीचको सम्बन्ध सुदृढ गर्ने, आपसी सद्भाव र एकताको भावना अभिवृद्धि गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।

५. आधुनिक परिवेशमा रूपान्तरण

समयसँगै ग्याल्पो ल्होसार हिमाली भेगबाट राजधानी काठमाडौंसहित देशका विभिन्न सहरमा फैलिएको छ। शहरीकरण र बसाइँसराइका कारण शेर्पा समुदायले टुँडिखेल, गुम्बा परिसर र सार्वजनिक स्थलहरूमा सामूहिक कार्यक्रम आयोजना गर्न थाले।

नेपाल सरकारले विभिन्न ल्होसार (तामाङ, गुरुङ, शेर्पा) लाई राष्ट्रिय सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मान्यता दिएको छ। यसले पर्वको सार्वजनिकता र पहिचानलाई अझ सुदृढ बनाएको छ।

आधुनिक समयमा सांस्कृतिक झाँकी, भेषभूषा प्रदर्शन, सांगीतिक कार्यक्रम, सामाजिक सञ्जालमार्फत शुभकामना आदान–प्रदान जस्ता नयाँ अभ्यास थपिएका छन्।

६. वर्तमान सन्दर्भ

आज ग्याल्पो ल्होसार शेर्पा समुदायको मौलिक पहिचान मात्र नभई नेपालको बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक स्वरूपको प्रतीक बनेको छ। यसले धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामाजिक एकतालाई जोड्ने सेतुको काम गरिरहेको छ।

पत्रकार मुकुन्दा ढुंगानाको विश्लेषणमा, ग्याल्पो ल्होसार परम्परा र आधुनिकताको समन्वय गर्दै आफ्नो मौलिकता जोगाइरहेको जीवित सांस्कृतिक सम्पदा हो—जसले नयाँ वर्षसँगै नयाँ आशा, उत्साह र सहकार्यको सन्देश प्रवाह गर्छ।

(पत्रकार मुकुन्दा ढुंगानाका लेखहरूमा उल्लिखित तथ्य र विश्लेषणको आधारमा)