काठमाडौँ ।  नेपालकै प्रसिद्ध धार्मिक स्थल बुढानीलकण्ठ मन्दिर परिसरभित्र पार्किङको अव्यवस्था, अनौपचारिक रूपमा टिका लगाउने गुरुहरूको गतिविधि तथा व्यवस्थापनको अस्पष्ट संरचनाले मन्दिरको गरिमामाथि प्रश्न उठाएको छ। दैनिक हजारौँ श्रद्धालु आउने यस ऐतिहासिक स्थलमा स्पष्ट र प्रभावकारी संयन्त्र नदेखिँदा भक्तजन र स्थानीय बासिन्दा दुवै असन्तुष्ट देखिएका छन्।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र धार्मिक महत्व

बुढानीलकण्ठ मन्दिरलाई ‘जलबिनायक नारायण’का रूपमा पनि चिनिन्छ। यहाँ अवस्थित भगवान विष्णुको विशाल शयन मुद्रा (अनन्तशायी विष्णु) मूर्ति लिच्छवि कालीन (झण्डै ७औँ शताब्दी) मानिन्छ। करिब पाँच मिटर लामो कालो ढुंगाबाट निर्मित उक्त मूर्ति पानीले भरिएको कुण्डमा शयन अवस्थामा रहेको छ, जसलाई अत्यन्त अद्वितीय कलाकृति मानिन्छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार यहाँ पूजा–अर्चना गर्दा मनोकामना पूरा हुने जनश्रुति छ। विशेषगरी हरिबोधिनी एकादशी र कार्तिक महिनामा यहाँ भक्तजनको भीड अत्यधिक हुन्छ। परम्परागत रूपमा नेपालका राजाहरूले प्रत्यक्ष रूपमा यस मूर्तिको दर्शन नगर्ने विश्वाससमेत प्रचलित छ, जसले यस स्थलको सांस्कृतिक रहस्य र महत्व झनै बढाएको छ।

समितिहरूको संरचना : कति समिति, के काम?

मन्दिर व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित मुख्य रूपमा बुढानीलकण्ठ नारायणस्थान विकास समिति (सरकारद्वारा गठित) सक्रिय रहेको छ। यस समितिको जिम्मेवारीमा मन्दिर परिसरको संरक्षण, व्यवस्थापन, धार्मिक अनुष्ठान समन्वय, आर्थिक पारदर्शिता र भौतिक पूर्वाधार विकास पर्छ।

यसका अतिरिक्त स्थानीय तह, गुठी संस्थानसँग सम्बन्धित संरचना तथा विभिन्न धार्मिक समूहहरू पनि अनौपचारिक रूपमा संलग्न रहेको बताइन्छ। तर यी निकायबीच समन्वयको स्पष्ट खाका सार्वजनिक रूपमा देखिँदैन।

अव्यवस्था किन?

मन्दिर परिसरमा पार्किङ व्यवस्थापन कमजोर देखिएको छ। सवारीसाधन अव्यवस्थित रूपमा पार्क गरिनु, भीड व्यवस्थापनमा कमजोरी, र अनौपचारिक रूपमा टिका लगाउने व्यक्तिहरूको सक्रियता—यी सबैले मन्दिरको गरिमामाथि असर पुर्‍याएको स्थानीयको गुनासो छ।

दैनिक हजारौँ श्रद्धालु आउने स्थानमा एकीकृत सुरक्षा, टिकट/दर्शन व्यवस्थापन, सूचना प्रणाली, र आर्थिक पारदर्शिताको स्पष्ट संयन्त्र अपेक्षित हुन्छ। तर व्यवहारमा जिम्मेवारीको दोहोरोपन र अधिकार क्षेत्रको खिचातानी देखिएको आरोप लाग्ने गरेको छ।

खिचातानी केमा?

स्थानीय स्रोतका अनुसार विकास समिति, स्थानीय तह र परम्परागत गुठी संरचनाबीच अधिकार, आम्दानी र निर्णय प्रक्रियामा अस्पष्टता रहेको छ। धार्मिक आस्थासँग जोडिएको स्थल भएकाले राजनीतिक प्रभाव र स्थानीय स्वार्थसमेत मिसिँदा दीर्घकालीन योजना अघि बढ्न नसकेको टिप्पणी पनि सुनिन्छ।

संरचनात्मक विकास किन सुस्त?

यति ठूलो ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्व बोकेको स्थलमा दीर्घकालीन मास्टर प्लान सार्वजनिक रूपमा देखिँदैन। पूर्वाधार सुधार, व्यवस्थित पार्किङ, डिजिटल सूचना प्रणाली, सरसफाइ, र अनधिकृत गतिविधि नियन्त्रणका लागि समन्वित प्रयास कमजोर देखिन्छ।

धार्मिक आस्था र पर्यटन दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण यो क्षेत्र उचित व्यवस्थापन नहुँदा यसको सम्भावित आर्थिक तथा सांस्कृतिक मूल्यसमेत पूर्ण रूपमा उपयोग हुन सकेको छैन।

निष्कर्ष

बुढानीलकण्ठ मन्दिर केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र होइन, नेपालको सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक हो। यसको ऐतिहासिक महत्व, जनविश्वास र राष्ट्रिय गरिमालाई जोगाउन पारदर्शी व्यवस्थापन, स्पष्ट जिम्मेवारी विभाजन र दीर्घकालीन विकास योजना अपरिहार्य देखिन्छ।

श्रद्धालुहरूको प्रश्न सरल छ—यति ठूलो धार्मिक स्थललाई व्यवस्थित गर्ने स्पष्ट संयन्त्र किन देखिँदैन?
यस प्रश्नको उत्तर अब सम्बन्धित निकायहरूले दिनुपर्ने समय आएको छ।