काठमाडौं । मानिसको जन्म र अस्तित्वबारे प्रश्न मानव सभ्यताको सुरुवातदेखि नै उठ्दै आएको छ। मानिस कसरी जन्मियो? के हामीलाई भगवानले पृथ्वीमा पठाएका हुन्? वा मानिस आफैं भगवानको रूप हो? — यी प्रश्नहरू आज पनि उस्तै गहिरा, रहस्यमय र विचारोत्तेजक छन्।

यस विषयमा विज्ञान, धर्म र दर्शनका आ–आफ्नै व्याख्या छन्। कुनै एक उत्तरले सबैलाई सन्तुष्ट पार्न सक्दैन, तर यी सबै दृष्टिकोणले मानिसलाई आफूलाई बुझ्न मद्दत गर्छन्।

१. विज्ञान के भन्छ? : मानिस विकासको परिणाम हो

विज्ञानका अनुसार मानिस प्राकृतिक विकास (Evolution) को परिणाम हो। प्रसिद्ध वैज्ञानिक चार्ल्स डार्विनको Theory of Evolution अनुसार पृथ्वीमा जीवन एकैचोटि पैदा भएको होइन, करोडौँ वर्षको विकास प्रक्रियाबाट बनेको हो।

वैज्ञानिक दृष्टिकोण

• पृथ्वीमा जीवन करिब ३.५ अर्ब वर्षअघि सुरु भयो
• मानिस आजको रूपमा झन्डै २ लाख वर्षअघि देखा पर्‍यो
• मानिस र बाँदरको पुर्खा एउटै थियो
• वातावरणअनुसार शरीर र मस्तिष्क विकसित हुँदै गयो

विज्ञान भन्छ—
👉 मानिस भगवानले “तत्काल” बनाएको होइन
👉 मानिस प्रकृतिको नियमअनुसार विकसित भएको जीव हो

तर विज्ञानले “किन मानिस चेतनशील बन्यो?” भन्ने प्रश्नको पूर्ण उत्तर भने दिन सकेको छैन।

२. धर्म के भन्छ? : मानिस भगवानको सृष्टि हो
हिन्दू धर्म अनुसार

हिन्दू दर्शनमा ब्रह्माले मानिसको सृष्टि गरेको उल्लेख छ। आत्मा अमर हुन्छ र शरीर नश्वर। मानिस कर्मका आधारमा जन्म–मरणको चक्रमा फस्छ।

“अहं ब्रह्मास्मि”
(म नै ब्रह्म हुँ)

यस अनुसार—
• शरीर मानिसको हो
• आत्मा भगवानको अंश हो

इस्लाम धर्म अनुसार

अल्लाहले पहिलो मानिस हजरत आदम र हव्वालाई सृष्टि गरेर पृथ्वीमा पठाएको विश्वास छ।

इसाई धर्म अनुसार

भगवानले माटोबाट मानिस बनाए र आफ्नो आत्मा फुकेर जीवन दिए भन्ने विश्वास छ।

👉 धर्म अनुसार मानिस भगवानको सन्तान वा प्रतिनिधि हो, भगवान स्वयं होइन।

३. दर्शन के भन्छ? : मानिस नै भगवान हो

पूर्वीय दर्शन (हिन्दू, बौद्ध, अद्वैत वेदान्त) मा एक गहिरो धारणा छ—

👉 भगवान बाहिर होइन, मानिसभित्रै छन्।

बुद्धले भने—

“आफ्नै दीप आफैं बन”

यसको अर्थ—
• मानिसमा असीम चेतना छ
• मानिसले ज्ञान पाएपछि आफूभित्रको दिव्यता चिनिन्छ
• अज्ञानताले मानिस आफूलाई सानो ठान्छ

यस दृष्टिकोणले भन्छ—
👉 मानिस भगवानले पठाएको मात्र होइन
👉 मानिस स्वयं भगवानको चेतन अंश हो

४. आधुनिक सोच : मानिस न भगवान, न पशु — चेतन प्राणी

आधुनिक मनोविज्ञान र दर्शन भन्छ—
• मानिस जैविक रूपमा विकसित प्राणी हो
• तर चेतना, नैतिकता र करुणाले उसलाई विशेष बनाउँछ

मानिस—
✔ सोच्न सक्छ
✔ प्रश्न गर्न सक्छ
✔ सही–गलत छुट्याउन सक्छ
✔ सृष्टि गर्न सक्छ

यसैले कतिपय दार्शनिक भन्छन्—

“मानिस भगवान होइन, तर भगवान बन्न सक्ने क्षमता भएको प्राणी हो।”

५. मानिस किन पृथ्वीमा आयो?

यसको उत्तर दृष्टिकोणअनुसार फरक छ—

दृष्टिकोण उत्तर
विज्ञान प्रकृतिको नियमअनुसार
धर्म कर्म भोग्न र धर्म पालना गर्न
दर्शन आत्मज्ञान प्राप्त गर्न
मानवतावाद जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउन
६. अन्तिम प्रश्न : मानिस भगवानले पठाएको कि मानिस नै भगवान?

सत्य सम्भवतः बीचमा कतै छ।

• शरीर — प्रकृतिको
• चेतना — रहस्यमय
• कर्म — मानिसको
• उत्तरदायित्व — मानिसकै

👉 यदि मानिसले करुणा, विवेक र सत्यको बाटो रोज्छ भने
👉 ऊ भगवानजस्तै बन्न सक्छ
👉 यदि लोभ, हिंसा र अहंकार रोज्छ भने
👉 ऊ पशुजस्तै पनि बन्न सक्छ

निष्कर्ष

मानिसको जन्म केवल जैविक घटना मात्र होइन, दार्शनिक रहस्य पनि हो। मानिस भगवानले पठाएको हो वा मानिस नै भगवान हो भन्ने प्रश्नभन्दा पनि महत्वपूर्ण प्रश्न यो हो—

“मानिस भएर हामी कस्तो जीवन बाँचिरहेका छौं?”

सायद भगवानले मानिसलाई पृथ्वीमा पठाएका होइनन्,
सायद मानिसले नै भगवानलाई आफ्नो चेतनामा खोजिरहेका छन्।