लेखक : मुकुन्द ढुंगाना । नेपाली समाजमा मनाइने प्रमुख चाडपर्वमध्ये तिहार विशेष महत्त्व बोकेको पर्व हो। उज्यालो, उमङ्ग, प्रेम, सद्भाव, पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीकका रूपमा तिहारलाई लिइन्छ। दसैँपछि नेपालीले ठूलो उत्साहका साथ मनाउने तिहारलाई दीपावली, यमपञ्चक तथा उज्यालोको पर्वका रूपमा पनि चिनिन्छ। पाँच दिनसम्म मनाइने यस पर्वले मानिस, प्रकृति, पशुपन्छी, धनसम्पत्ति र पारिवारिक सम्बन्धबीचको आत्मीयतालाई उजागर गर्छ।

तिहार केवल बत्ती बाल्ने, मिठा परिकार खाने र रमाइलो गर्ने पर्व मात्र होइन। यो जीवनप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने, सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने, प्रकृतिको सम्मान गर्ने र अन्धकारमाथि उज्यालो तथा असत्यमाथि सत्यको विजयको सन्देश दिने सांस्कृतिक उत्सव पनि हो।

तिहारको पौराणिक महत्त्व र यमपञ्चक

धार्मिक मान्यताअनुसार तिहारका पाँच दिनलाई यमपञ्चक भनिन्छ। यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग जोडिएको पौराणिक कथाले यस पर्वको धार्मिक आधारलाई थप अर्थपूर्ण बनाएको छ।

पौराणिक कथाअनुसार सूर्यदेवका पुत्र यमराज र पुत्री यमुना दाजुभाइ तथा दिदीबहिनी थिए। यमराज आफ्नो जिम्मेवारीका कारण व्यस्त रहने भएकाले यमुनासँग लामो समयसम्म भेट हुन सकेको थिएन। बहिनी यमुनाले दाजुलाई भेट्ने इच्छा राख्दै विभिन्न माध्यमबाट खबर पठाइरहिन्। अन्ततः यमराज बहिनीको निमन्त्रणा स्वीकार गरी उनको घर पुगे।

यमुनाले दाजुलाई फूलमाला, टीका र मिठा परिकारसहित स्वागत गरिन्। पाँच दिनसम्म दाजुको आतिथ्य सत्कार गर्दै पूजा–आराधना गरिन्। बहिनीको प्रेम, सत्कार र समर्पणबाट प्रसन्न भएका यमराजले वरदान माग्न आग्रह गरे। यमुनाले हरेक वर्ष यही समयमा दाजु भेट्न आउनुपर्ने र दाजुबहिनीबीचको प्रेम तथा सम्बन्ध सधैँ अटुट रहिरहनुपर्ने इच्छा व्यक्त गरिन्।

यमराजले बहिनीको इच्छा पूरा हुने आशीर्वाद दिए। साथै, यस दिन विधिपूर्वक दिदीबहिनीको हातबाट टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने दाजुभाइको आयु, आरोग्य र समृद्धिको कामना पूरा हुने धार्मिक विश्वास रहेको कथन छ। यही पौराणिक प्रसङ्गसँग जोडेर भाइटीका मनाउने परम्परा सुरु भएको जनविश्वास छ।

अर्को प्रचलित लोककथामा यमराज आफ्नो भाइको प्राण लिन आउँदा यमुनाले पूजा सम्पन्न नभएसम्म पर्खन आग्रह गरेको प्रसङ्ग पनि सुनाइन्छ। उनले दाजुलाई तेलको घेरा, दुबो र मखमली फूलको मालासहित पूजा गरी टीका लगाइन्। पूजा सम्पन्न भएपछि यमराज प्रसन्न भएर दाजुभाइबीचको सम्बन्ध र भाइको दीर्घायुको कामना पूरा हुने आशीर्वाद दिएको विश्वास गरिन्छ। यी कथाहरूका विभिन्न लोकप्रचलित रूप भए पनि तिनको मूल सन्देश दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, समर्पण र दीर्घायुको कामना नै हो।

पाँच दिनको तिहार र यसको सांस्कृतिक सन्देश

तिहारको पहिलो दिन काग तिहार मनाइन्छ। कागलाई यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा मान्ने धार्मिक विश्वास छ। यस दिन कागलाई खाना खुवाएर पूजा गरिन्छ। यसले पशुपन्छीप्रति दया, सम्मान र सहअस्तित्वको भावना विकास गर्छ।

दोस्रो दिन कुकुर तिहार मनाइन्छ। कुकुरलाई इमानदार, आज्ञाकारी र मानिसको विश्वासिलो साथीका रूपमा लिइन्छ। धार्मिक मान्यतामा कुकुरलाई यमराजको द्वारपालसमेत मानिन्छ। यस दिन कुकुरलाई माला लगाएर टीका तथा मिठो खाना दिई सम्मान गरिन्छ।

तेस्रो दिन गाई तिहार र लक्ष्मीपूजा मनाइन्छ। गाईलाई हिन्दू धर्ममा पवित्र तथा मातृरूपमा सम्मान गरिन्छ। कृषि, पोषण र मानव जीवनसँग जोडिएको गाईको महत्त्वलाई यस दिन विशेष रूपमा स्मरण गरिन्छ। साँझ घरआँगन सफा गरी दीप प्रज्वलन, फूलमाला र रंगोलीले सजाएर धन, ऐश्वर्य तथा समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि भित्रियोस् भन्ने कामना गरिन्छ।

चौथो दिन गोवर्धन पूजा, गोरु तिहार तथा विभिन्न समुदायमा म्हः पूजा मनाइन्छ। गोवर्धन पर्वतको पूजा प्रकृति, कृषि र पर्यावरणप्रतिको सम्मानसँग जोडिएको छ। गोरुलाई कृषि कर्ममा सहयोग गर्ने महत्त्वपूर्ण जनावरका रूपमा पूजा गरिन्छ। नेवार समुदायमा म्हः पूजा गरी आफ्नै शरीर, आत्मा र जीवनको सम्मान गर्ने परम्परा छ। यसले मानिसले आफ्नो अस्तित्व र जीवनको महत्त्व बुझ्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।

पाँचौँ दिन भाइटीका मनाइन्छ। यो तिहारको अन्तिम दिन हो। यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको पूजा गरी सप्तरङ्गी टीका, मखमली माला तथा दुबो लगाइदिएर दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई टीका लगाई उपहार तथा शुभकामना प्रदान गर्छन्। यसरी तिहार पाँच दिनसम्म विभिन्न धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक सन्देशसहित सम्पन्न हुन्छ।

भाइटीका : दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको अटुट प्रेम

भाइटीका तिहारको सबैभन्दा आत्मीय र भावनात्मक दिनमध्ये एक हो। यो दिनले रगतको नातालाई मात्र होइन, माया, विश्वास, सम्मान र जिम्मेवारीको सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउँछ।

दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई टीका लगाउँदा केवल धार्मिक विधि पूरा गरेका हुँदैनन्, उनीहरूले आफ्नो जीवनको अभिन्न सम्बन्धप्रति प्रेम र शुभेच्छा व्यक्त गरिरहेका हुन्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको सम्मान, सुरक्षा, सुख र समृद्धिको कामना गर्छन्। त्यसैले भाइटीका एकतर्फी आशीर्वादको पर्व होइन, पारस्परिक प्रेम र सम्मानको पर्व हो।

भाइटीकामा सप्तरङ्गी टीका लगाउने चलन विशेष आकर्षणको विषय हो। विभिन्न रंगले जीवनका विविध पक्ष, खुसी, आशा, ऊर्जा र समृद्धिको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको जनविश्वास छ। मखमली फूलको माला लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले दाजुभाइको आयु र सम्बन्ध पनि मखमली फूलझैँ दीर्घ र अटुट रहोस् भन्ने कामना गरिन्छ। दुबोले दीर्घायु र स्थायित्वको प्रतीकात्मक सन्देश दिन्छ।

पूजाका क्रममा दियो, कलश, गणेश तथा अष्टचिरञ्जीवीको स्मरण गर्ने परम्परा पनि छ। अश्वत्थामा, राजा बलि, वेदव्यास, हनुमान, विभीषण, कृपाचार्य, परशुराम र मार्कण्डेयलाई अष्टचिरञ्जीवीका रूपमा स्मरण गरी दीर्घायुको कामना गरिन्छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा टीका लगाउँदै मिठा परिकार खुवाउँछन् भने दाजुभाइले पनि आफ्नो क्षमताअनुसार उपहार, दक्षिणा तथा माया प्रदान गर्छन्।

तिहारले सिकाउने सामाजिक र मानवीय मूल्य

तिहारको विशेषता यसको धार्मिक विधिमा मात्र सीमित छैन। यस पर्वले समाजलाई प्रकृति र जीवजन्तुप्रति संवेदनशील हुन सिकाउँछ। काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गर्नुको अर्थ मानिसको जीवन प्रकृति र अन्य प्राणीहरूसँग जोडिएको छ भन्ने स्वीकार गर्नु हो।

लक्ष्मीपूजाले परिश्रम, आर्थिक समृद्धि र घरपरिवारको सुखको महत्त्व सम्झाउँछ। गोवर्धन पूजाले कृषि र प्रकृतिको संरक्षण गर्न प्रेरित गर्छ भने म्हः पूजाले आत्मसम्मान र आत्मचिन्तनको सन्देश दिन्छ। भाइटीकाले पारिवारिक सम्बन्धलाई जीवन्त राख्न सहयोग गर्छ।

देउसी–भैलो पनि तिहारको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान हो। समूहमा घरघर पुगेर गीत गाउने, नाच्ने, आशीर्वाद दिने र आपसी सद्भाव साटासाट गर्ने परम्पराले समाजमा सामूहिकता र भाइचाराको भावना विकास गर्छ। यसलाई मनोरञ्जनमा मात्र सीमित नराखी मौलिक संस्कृति, लोकगीत, भाषा र परम्पराको संरक्षण गर्ने माध्यमका रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ।

बदलिँदो समाजमा तिहारको मौलिकता जोगाउन आवश्यक

समयसँगै तिहार मनाउने शैलीमा परिवर्तन आएको छ। प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र आधुनिक जीवनशैलीले चाडपर्व मनाउने तरिकालाई नयाँ रूप दिएको छ। टाढा रहेका आफन्तसँग भिडियो कलमार्फत शुभकामना साटासाट गर्ने, डिजिटल माध्यमबाट उपहार पठाउने र सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना व्यक्त गर्ने चलन बढेको छ। यी परिवर्तन सकारात्मक भए पनि पर्वको मूल भावना कमजोर हुनु हुँदैन।

तिहारका नाममा अनावश्यक खर्च, देखासिकी, जुवातास, अत्यधिक ध्वनि प्रदूषण, पटाकाको प्रयोग र विकृत गतिविधि बढ्नु राम्रो होइन। चाडपर्वले मानिसलाई जोड्नुपर्छ, आर्थिक बोझ र सामाजिक विकृति थप्नु हुँदैन। बालबालिका तथा नयाँ पुस्तालाई तिहारको धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्व बुझाउँदै मौलिक परम्परा हस्तान्तरण गर्नुपर्छ।

विशेषगरी विदेशमा रहेका नेपालीका लागि तिहार परिवार र मातृभूमिको सम्झना गर्ने अवसर पनि हो। दाजुभाइ तथा दिदीबहिनी भौगोलिक रूपमा टाढा भए पनि मनको सम्बन्ध टाढा हुँदैन। भाइटीकाले यही आत्मीयतालाई पुनः स्मरण गराउँछ।

तिहार उज्यालोको पर्व हो, तर यसको वास्तविक उज्यालो घरमा बालिएका दीपमा मात्र हुँदैन। त्यो उज्यालो परिवारमा रहेको प्रेम, समाजमा रहेको सद्भाव, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र मानवतामा रहेको करुणामा हुन्छ। भाइटीकाको महत्त्व पनि टीकाको रंग र उपहारमा मात्र सीमित छैन; यसको वास्तविक अर्थ दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीच जीवनभर कायम रहने माया, विश्वास, सम्मान र जिम्मेवारी हो।

यमराज र यमुनाको पौराणिक कथाले दिएको प्रेम र समर्पणको सन्देश आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। परिवारका सदस्यबीच मनमुटाव भए त्यसलाई हटाउने, टाढिएका आफन्तलाई नजिक ल्याउने र सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने अवसरका रूपमा तिहारलाई लिनुपर्छ।

हाम्रो धर्म, संस्कृति, परम्परा र पहिचान बोकेको तिहारलाई देखासिकी र खर्चिलो उत्सवभन्दा पनि मौलिकता, सद्भाव र आत्मीयताको पर्वका रूपमा मनाउनु आजको आवश्यकता हो। दीपावलीको उज्यालोले हरेक घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि ल्याओस्। भाइटीकाले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध अझ प्रगाढ बनाओस्। सम्पूर्ण नेपालीमा तिहार तथा भाइटीकाको हार्दिक मंगलमय शुभकामना।

— मुकुन्द ढुंगाना