काठमाडौं । राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले मंगलबार ऐतिहासिक तथा परम्परागत चाँगुनारायण कलश यात्राका क्रममा कलशमा छायाँ दर्शन गरेका छन्। चाँगुनारायण कलश यात्राका पूजारीसहित सहभागीहरू शीतल निवास पुगेपछि राष्ट्रपति पौडेलले कलशमा आफ्नो छायाँ दर्शन गरी टीका, फूल तथा प्रसाद ग्रहण गरेका हुन्।

यो केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन राजकीय, धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको संस्कारका रूपमा लिइन्छ।

के हो चाँगुनारायणको कलश यात्रा ?

परम्पराअनुसार भक्तपुरको चाँगुनारायण मन्दिरबाट नारायण, लक्ष्मी र सरस्वतीका प्रतीकका रूपमा तीनवटा कलश पैदल यात्रा गराउँदै काठमाडौंको हनुमानढोका तथा वसन्तपुर ल्याइन्छ। यात्राका क्रममा विभिन्न स्थानमा पूजा तथा धार्मिक विधि सम्पन्न गरिन्छ।

कलश बोक्ने व्यक्तिहरूले विशेष शुद्धता कायम गर्ने परम्परा पनि छ। उनीहरू निराहार व्रत बस्ने, परम्परागत पोसाक लगाउने तथा निर्धारित विधिअनुसार कलश बोकेर यात्रा गर्ने चलन रहेको छ। नागदह पुगेपछि तीनवटै कलशलाई एकै ठाउँमा राखी पूजाआजा गर्ने र त्यसपछि निर्धारित विधिअनुसार यात्रा अघि बढाउने गरिन्छ।

वसन्तपुर पुगेपछि जीवित देवी कुमारीबाट कलशको स्वागत गर्ने र त्यसपछि तलेजु भवानीको मन्दिरमा विशेष पूजाआजा गर्ने परम्परा रहेको छ। त्यसपछि कलशलाई राष्ट्रप्रमुखसमक्ष लगेर छायाँ दर्शन गराउने गरिन्छ।

‘छायाँ दर्शन’को अर्थ के हो ?

कलशमा छायाँ दर्शन गर्नुको मूल भाव राष्ट्रप्रमुखले देवताको प्रतीक मानिएको कलशमा आफ्नो प्रतिबिम्ब हेरेर दैवी आशीर्वाद ग्रहण गर्नु भन्ने धार्मिक-सांस्कृतिक विश्वाससँग जोडिएको छ।

परम्परागत रूपमा चाँगुनारायणलाई राज्यका संरक्षक देवता तथा राजकुलका इष्टदेवका रूपमा मानिँदै आएको बताइन्छ। त्यसैले राष्ट्रप्रमुखले कलशमा छायाँ दर्शन गर्नु पुरानो राजकीय परम्पराको निरन्तरताका रूपमा बुझिन्छ।

यस क्रममा कलशको जल तथा त्यसमा देखिने प्रतिबिम्बमार्फत भगवान्को दर्शन गर्ने भाव रहेको स्थानीय परम्परासम्बन्धी विवरणमा उल्लेख छ। छायाँ दर्शनपछि राष्ट्रप्रमुखले टीका, फूल र प्रसाद ग्रहण गर्ने गर्छन्।

राजा र चाँगुनारायणबीचको सम्बन्ध

चाँगुनारायण कलश यात्रालाई लिच्छविकालीन परम्परा मानिन्छ। स्थानीय तथा सांस्कृतिक स्रोतहरूका अनुसार यो परम्परा राजा मानदेवको समय अर्थात् इ.सं. ४६४ भन्दा पनि अघिदेखि चलिआएको मान्यता छ। ऐतिहासिक रूपमा चाँगुनारायणलाई ‘नेपालका अधिपति’ र राजकुलका इष्टदेवका रूपमा सम्मान गरिन्थ्यो।

लिच्छवी तथा मल्लकालमा राजाले कुनै महत्वपूर्ण काम सुरु गर्नुअघि वा राज्यमा संकट उत्पन्न हुँदा चाँगुनारायणको आशीर्वाद र अनुमति लिने धार्मिक परम्परा रहेको उल्लेख पाइन्छ। त्यसैले चाँगुनारायणको कलशलाई काठमाडौं ल्याउने परम्परा केवल धार्मिक यात्रा नभई तत्कालीन राजकीय संस्कार र शासन व्यवस्थासँग समेत जोडिएको देखिन्छ।

गणतन्त्र आएपछि पनि किन राष्ट्रपतिले यो परम्परा निरन्तरता दिए ?

नेपालमा २०६५ सालमा गणतन्त्र स्थापना भएसँगै राजसंस्था अन्त्य भयो। राष्ट्रपतिको कार्यालयका अनुसार नेपालमा राष्ट्रपतीय व्यवस्था सन् २००८ देखि सुरु भएको हो र राष्ट्रपति राष्ट्रको प्रमुख तथा संविधानको संरक्षकका रूपमा रहने व्यवस्था छ।

त्यसपछि पनि राजासँग जोडिएको पुरानो धार्मिक-सांस्कृतिक परम्परालाई राजसंस्थाको राजनीतिक निरन्तरता नभई नेपालको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको निरन्तरताका रूपमा अघि बढाइएको बुझिन्छ।

यस अर्थमा आज राष्ट्रपतिले गर्ने छायाँ दर्शनलाई राजतन्त्रको पुनरावृत्ति होइन, सदियौँदेखि चलिआएको सांस्कृतिक परम्परालाई गणतान्त्रिक व्यवस्थाभित्र निरन्तरता दिएको अभ्यासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

यस वर्ष पनि चाँगुनारायणबाट तीन कलश काठमाडौं ल्याई वसन्तपुरमा धार्मिक विधि सम्पन्न गरेपछि शीतल निवास पुर्‍याइएको थियो। राष्ट्रपतिले छायाँ दर्शन तथा प्रसाद ग्रहण गरेपछि कलश पुनः वसन्तपुर हुँदै चाँगुनारायण फर्काइएको छ।

यसरी हेर्दा चाँगुनारायणको कलश यात्रा धर्म, संस्कृति, इतिहास र नेपालको पुरानो राजकीय परम्परालाई जोड्ने जीवित सम्पदा हो, जसले व्यवस्था परिवर्तन भए पनि सांस्कृतिक स्मृति र परम्परा कसरी निरन्तर रहन्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।