मुकुन्द ढुंगाना।  दशैँ केवल एउटा चाड होइन। यो नेपाली समाजको स्मृति हो, परिवारको मिलन हो, आस्थाको प्रतीक हो र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृति हो। तर दशैँको अर्को पाटो पनि छ—गरिबको अधुरो रहर, ऋणको भारी, परदेशीको आँसु, घर फर्किन नसकेको सन्तानको पीडा र सम्पन्नताको चमकभित्र हराउँदै गएको मानवीय संवेदना।

पत्रकारका रूपमा समाजका विभिन्न तह, वर्ग र परिवेशलाई नजिकबाट हेर्दा दशैँका अनेक अनुहार देखिन्छन्। पुर्खाले सुनाएका कथामा एउटा दशैँ छ, बाल्यकालका सम्झनामा अर्को दशैँ छ र आजको बजार, प्रविधि तथा बदलिँदो जीवनशैलीबीच तेस्रो दशैँ उभिएको छ। यी तीनवटै दशैँलाई जोडेर हेर्दा एउटा प्रश्न उठ्छ—के हामीले दशैँको वास्तविक अर्थ जोगाइरहेका छौँ, कि यसको बाहिरी तडकभडकमा मौलिकता हराउँदै छ?

इतिहास बोकेको दशैँ : आस्था, विजय र सामाजिक सम्बन्ध

दशैँको धार्मिक कथनमा देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्ग प्रमुख छ। असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको र अन्धकारमाथि शक्तिको विजयका रूपमा यसलाई व्याख्या गरिन्छ। रामायण परम्परामा भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको कथासँग पनि विजयादशमी जोडिन्छ। यी धार्मिक आख्यानले दशैँलाई विजय, साहस र सकारात्मक परिवर्तनको प्रतीक बनाएका छन्।

नेपालको इतिहासमा दशैँ धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित रहेन। विशेषगरी राज्यसत्ता, राजकीय संस्कार र सामाजिक जीवनसँग जोडिँदै यसको स्वरूप विकसित भयो। काठमाडौँ उपत्यकाका मल्लकालीन धार्मिक परम्परादेखि शाहकालमा दशैँले प्राप्त गरेको राज्यस्तरीय महत्त्वसम्म यसको इतिहास फैलिएको देखिन्छ।

तर दशैँको इतिहास दरबार, मन्दिर र राजकीय परम्परामा मात्र खोजेर पूरा हुँदैन। यसको वास्तविक इतिहास गाउँका पिँढीमा बसेर कथा सुनाउने हजुरबा–हजुरआमा, खेतबारीमा पसिना बगाउने किसान, परिवार पाल्न परदेश जाने श्रमिक र वर्षभरि छरिएका आफन्तलाई एकै ठाउँमा ल्याउने पारिवारिक सम्बन्धमा पनि सुरक्षित छ।

दशैँको अर्थ सबै समुदायमा एउटै छैन। नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश भएकाले विभिन्न समुदायले आफ्नै सांस्कृतिक अनुभव र परम्पराअनुसार यसलाई मनाउँछन्। कतिपय समुदायमा यसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थबारे फरक धारणा र बहस पनि छन्। त्यसैले दशैँलाई सबैको अनुभव एउटै हो भनेर होइन, विविधतालाई सम्मान गर्ने साझा सामाजिक अवसरका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ।

पुर्खाले सुनाएको दशैँ : थोरै सामान, धेरै आत्मीयता

पुर्खाले सुनाउने दशैँको कथा सुन्दा आजको पुस्तालाई अचम्म लाग्न सक्छ। त्यतिबेला अहिलेको जस्तो बजारको भीड, सामाजिक सञ्जालमा देखाउने प्रतिस्पर्धा र महँगा उपहारको होड थिएन। वर्षभरि दुःख गरेर चाडका लागि थोरै चामल, मासु, नुनतेल र बालबालिकाका लागि नयाँ कपडा जुटाउनु नै ठूलो तयारी हुन्थ्यो।

घरआँगन सफा गर्ने, बाटोघाटो मर्मत गर्ने, बाँसका लिङ्गे पिङ हाल्ने, खेतबारीको काम सकेर घर फर्किने र टाढा रहेका आफन्तलाई बोलाउने—यिनै कामले दशैँ आएको अनुभूति गराउँथे। गाउँमा एक घरमा पाकेको मीठो परिकार छिमेकीसम्म पुग्थ्यो। कसैको घरमा दुःख पर्दा गाउँले जम्मा हुन्थे, कसैको घरमा खुसी हुँदा सबैले खुसी बाँड्थे।

पुर्खाका कुरा सुन्दा लाग्छ, त्यतिबेलाको दशैँमा सुविधा कम थियो, तर आत्मीयता बढी थियो। साधन सीमित थिए, तर सम्बन्धका ढोका खुला थिए। नयाँ लुगा नपाउँदा पनि बालबालिका पिङ खेल्न र टीका लगाउन पाउने खुसीमा रमाउँथे। दक्षिणामा थोरै पैसा पाए पनि त्यसको महत्त्व ठूलो हुन्थ्यो।

यद्यपि पुरानो समय सबैका लागि सुखद थियो भन्ने होइन। गरिबी, सामाजिक विभेद, असमानता र अभाव त्यतिबेलाको समाजमा पनि थिए। सबैले समान अवसर पाउँथे भन्ने अवस्था थिएन। तर पुर्खाका सम्झनाले एउटा कुरा सिकाउँछन्—चाडको खुसी वस्तुको मूल्यले होइन, मानिसबीचको सम्बन्धले पनि निर्धारण गर्छ।

मैले देखेको दशैँ : गाउँको बाटोदेखि सहरको भीडसम्म

बाल्यकालमा दशैँ आउनु भनेको मनमा छुट्टै उमङ्ग जाग्नु थियो। घरमा चाडको तयारी सुरु भएपछि वातावरण नै बदलिएको अनुभूति हुन्थ्यो। परिवारका सदस्यबीचको व्यस्तता, आफन्त आउने प्रतीक्षा, टीका लगाउने दिनको उत्सुकता र पिङको रौनकले दशैँलाई विशेष बनाउँथ्यो।

त्यो दशैँमा खुसीको मापन आजजस्तो महँगो मोबाइल, ब्रान्डेड कपडा, महँगो भोज वा सामाजिक सञ्जालमा राखिने तस्बिरबाट हुँदैनथ्यो। घरमा सबै जना भेला हुनु, मान्यजनको हातबाट टीका र आशीर्वाद लिनु, मिठोमसिनो खानु र पुराना कुरा सम्झेर हाँस्नु नै ठूलो उत्सव हुन्थ्यो।

समयसँगै गाउँ बदलियो, सहर फैलियो, सडक बने, यातायातका साधन थपिए र प्रविधिले संसारलाई नजिक ल्यायो। दशैँको तयारी पनि बजारकेन्द्रित हुँदै गयो। पहिले घरमै बनाइने धेरै सामग्री अहिले बजारबाट आउन थाले। गाउँका आँगनमा देखिने केही पुराना परम्परा कमजोर भए भने सहरमा किनमेल, मनोरञ्जन र घुमफिरको चलन बढ्यो।

आज गाउँमा दशैँको आफ्नै रौनक छ। सहरबाट मानिस गाउँ फर्किँदा सुनसान बनेका घरमा चहलपहल बढ्छ। वृद्ध आमाबुबा छोराछोरीको बाटो हेर्छन्। घरको आँगन सफा गरिन्छ, आफन्त जम्मा हुन्छन् र पुराना सम्बन्ध नवीकरण हुन्छन्। तर कतिपय गाउँमा युवाशक्ति विदेशमा भएकाले दशैँमा पनि घर अधुरो देखिन्छ।

सहरको दशैँ भने किनमेल, सवारी चाप, महँगा उपहार, भोजभतेर र सार्वजनिक बिदासँग बढी जोडिएको देखिन्छ। कतिपयका लागि यो घुमफिर र मनोरञ्जनको समय हो भने कतिपयका लागि चाडपर्वको खर्च जुटाउन थप काम गर्नुपर्ने समय। एउटै देशमा, एउटै चाडका बेला पनि मानिसका अनुभव कति फरक छन्!

हुनेखानेको दशैँ : उत्सवको चमक, खर्चको प्रतिस्पर्धा

सम्पन्न परिवारका लागि दशैँ नयाँ कपडा, मीठा परिकार, आफन्तसँगको भेटघाट, घुमफिर र मनोरञ्जनको अवसर हुन सक्छ। घर सजाउने, उपहार दिने, पारिवारिक जमघट गर्ने र चाडलाई विशेष बनाउने चाहना स्वाभाविक हो। आर्थिक सामर्थ्यअनुसार खुसी मनाउनु गलत होइन।

तर समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब दशैँ आत्मीयताको उत्सवबाट प्रदर्शनको प्रतिस्पर्धामा बदलिन्छ। कसले कति महँगो लुगा लगायो, कसले कस्तो भोज गर्‍यो, कसले कति खर्च गर्‍यो र कसको घर कति भव्य देखियो भन्ने तुलना बढ्न थाल्छ। सामाजिक सञ्जालले पनि कहिलेकाहीँ अरूको चमक देखाएर आफ्नै जीवनप्रति असन्तुष्टि पैदा गर्छ।

दशैँमा खर्च गर्न सक्नु सम्पन्नताको एउटा पक्ष हो, तर खर्च गर्न नसक्नुलाई असफलता मान्नु गलत हो। चाडपर्वको खुसी आर्थिक हैसियतको प्रदर्शन बन्न थाल्यो भने यसको मौलिक अर्थ कमजोर हुन्छ।

सम्पन्न परिवारले दशैँमा गर्ने एउटा सानो कामले पनि ठूलो सामाजिक अर्थ राख्न सक्छ—आफ्नो घरमा काम गर्ने श्रमिकलाई सम्मानजनक व्यवहार गर्नु, सहयोगी कर्मचारीलाई उचित सुविधा दिनु, छिमेकका विपन्न परिवारलाई अपमान नगरी सहयोग गर्नु र बालबालिकालाई समानता सिकाउनु। दानको प्रचारभन्दा सम्मानको व्यवहार महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

गरिबको दशैँ : खुसीको चाहना र अभावको पीडा

दशैँ सबैका लागि एउटै रङमा आउँदैन। कसैको घरमा नयाँ कपडाको थुप्रो हुन्छ, कसैको घरमा छोराछोरीलाई एउटा जोर कपडा किनिदिने पैसा जुटाउनसमेत कठिन हुन्छ। कसैको भान्सामा विभिन्न परिकार पाक्छन्, कसैले सामान्य खाना जुटाउन दैनिक ज्यालाको प्रतीक्षा गर्नुपर्छ।

गरिब परिवारका आमाबुबाले पनि आफ्ना छोराछोरीलाई दशैँमा खुसी देख्न चाहन्छन्। बच्चाले नयाँ कपडा माग्दा, साथीहरूसँग टीका लगाउन जाँदा वा दक्षिणाको कुरा गर्दा उनीहरूका मनमा पनि रहर जाग्छ। तर रहर पूरा गर्न नसक्नुको पीडा शब्दमा व्यक्त गर्न सजिलो हुँदैन।

कसैले ऋण लिएर चाड मनाउँछन्, कसैले आवश्यकताभन्दा बढी खर्च गर्नुपर्ने सामाजिक दबाब महसुस गर्छन्। चाड सकिएपछि ऋण तिर्नुपर्ने चिन्ता, दैनिक गुजारा चलाउनुपर्ने चुनौती र कामको खोजी फेरि सुरु हुन्छ। बाहिरबाट हेर्दा सबैले टीका लगाएका हुन्छन्, तर सबैको मनमा समान खुसी हुँदैन।

यहीँनेर दशैँको सामाजिक अर्थमाथि गम्भीर प्रश्न उठ्छ—के हामीले आफ्ना छिमेकीको अवस्था बुझ्ने प्रयास गरेका छौँ? के हामीले आफ्नै घरमा पकाएको खानाबाट कसैको भान्सामा पनि खुसी पुर्‍याउन सक्छौँ? के चाडको अवसरमा कसैलाई दया देखाउने होइन, सम्मानसहित साथ दिने संस्कार विकास गर्न सक्छौँ?

गरिबी कसैको दोष होइन। अभावमा बाँचिरहेका मानिसलाई कमजोर ठान्नु वा चाड मनाउन नसकेकोमा लज्जित बनाउनु हाम्रो सामाजिक संवेदनहीनता हो। दशैँको टीकाले दीर्घायु, सुख र समृद्धिको कामना गर्छ भने त्यो कामना व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ।

गाउँको दशैँ र सहरको दशैँ : दूरी घट्दै, भिन्नता बढ्दै

गाउँमा दशैँको अर्थ अझै पनि धेरै ठाउँमा परिवार, खेतबारी, पशुपालन, छिमेकी र स्थानीय परम्परासँग जोडिएको छ। गाउँ फर्किने मानिसका लागि पुर्ख्यौली घर केवल बस्ने ठाउँ होइन, आफ्नो बाल्यकाल, पहिचान र पारिवारिक इतिहाससँग भेट्ने स्थान पनि हो।

तर गाउँमा जनशक्ति घट्दै गएको छ। धेरै युवा रोजगारीका लागि सहर वा विदेशमा छन्। वृद्ध आमाबुबा घर कुरेर बसिरहेका छन्। कतिपय घरमा छोराछोरी भिडियो कलबाट टीका लगाएको दृश्य हेर्छन्, तर आमाबुबाको हातबाट टीका लगाउने अवसर पाउँदैनन्। प्रविधिले अनुहार देखाएको छ, तर अँगालोको न्यानोपन सधैँ दिन सक्दैन।

सहरमा भने परिवार एउटै घरमा बसे पनि सबै आ–आफ्नो काम, मोबाइल र व्यस्ततामा हराउन सक्छन्। दशैँको दिन एकै ठाउँमा भेला भएका परिवारका सदस्यबीच पनि मन खोलेर कुरा गर्ने समय कम हुन सक्छ।

गाउँ होस् वा सहर, दशैँलाई अर्थपूर्ण बनाउने कुरा ठाउँ होइन, सम्बन्ध हो। गाउँमा बसेर पनि परिवारबाट टाढा हुन सकिन्छ र सहरमा बसेर पनि आत्मीयताको सुन्दर संसार बनाउन सकिन्छ। मुख्य कुरा हामीले समय, ध्यान र सम्मान कसलाई दिइरहेका छौँ भन्ने हो।

परदेशीको दशैँ : कमाइको खुसी, घरको सम्झनाले भिजेको मन

आज हजारौँ नेपाली रोजगारी, अध्ययन र अवसरको खोजीमा विदेशमा छन्। उनीहरूमध्ये धेरैका लागि दशैँ घर फर्किने सपना हो। टिकट महँगो हुन्छ, बिदा मिल्दैन, काम छाड्न मिल्दैन वा आर्थिक जिम्मेवारीले घर फर्कन दिँदैन। त्यसैले उनीहरूले परदेशमै बसेर दशैँ मनाउनुपर्छ।

परदेशमा कमाएको पैसाले घरमा टीका, कपडा र खानपानको व्यवस्था गर्न सकेकोमा उनीहरू खुसी हुन्छन्। तर फोनको पर्दामा आमाबुबाको अनुहार देख्दा, छोराछोरीले “यसपालि पनि आउनुभएन?” भन्दा वा घरमा सबै जना टीका लगाएर बसेको तस्बिर हेर्दा मन भारी हुन सक्छ।

घरमा बसेकाले परदेशीको कमाइ देख्छन्, तर त्यो कमाइका पछाडि लुकेको एक्लोपन, कामको दबाब, चिसो कोठा, लामो समयको श्रम र परिवारबाट टाढा रहनुको पीडा सधैँ देख्दैनन्। त्यस्तै, परदेशमा रहेका सन्तानले पनि घरमा बसेका वृद्ध आमाबुबाको एक्लोपन सधैँ महसुस गर्न सक्दैनन्।

दशैँले हामीलाई सम्झाउँछ—परिवारको जिम्मेवारी पैसा पठाएर मात्र पूरा हुँदैन। समय निकालेर कुरा गर्नु, स्वास्थ्यबारे सोध्नु, भावनात्मक साथ दिनु र सम्भव हुँदा सँगै बस्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

आजको दशैँ : प्रविधि बदलियो, रहर बदलियो, तर मनको आवश्यकता उस्तै

आजको दशैँ डिजिटल युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। शुभकामना सन्देश, भिडियो कल, अनलाइन किनमेल, डिजिटल भुक्तानी र सामाजिक सञ्जालले चाडपर्व मनाउने शैली बदलिदिएका छन्। टाढा रहेका आफन्तसँग तुरुन्तै सम्पर्क गर्न सकिन्छ। यसले परिवारलाई जोड्न सहयोग गरेको छ।

तर प्रविधिसँगै देखावटीपन र तुलना गर्ने प्रवृत्ति पनि बढ्न सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिने भव्य भोज, महँगा कपडा र रमाइलो यात्राले अरूको जीवन पूर्ण छ भन्ने भ्रम पैदा गर्न सक्छ। वास्तविक जीवनमा आर्थिक तनाव, पारिवारिक मतभेद वा एक्लोपन भोगिरहेका मानिसले आफ्ना दुःख लुकाएर मुस्कान देखाउनुपर्ने दबाब महसुस गर्न सक्छन्।

पत्रकारका रूपमा मेरो दृष्टिमा आजको दशैँलाई केवल बजारको कारोबार, यातायातको चाप र मनोरञ्जनको समाचारबाट मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। चाडका बेला श्रमिकको अवस्था, विपन्न परिवारको आवश्यकता, वृद्धवृद्धाको एक्लोपन, परदेशीको पीडा र समाजमा सहयोगका उदाहरण पनि समाचारका विषय बन्नुपर्छ।

मिडियाले दशैँको रौनक देखाउनुपर्छ, तर रौनकभित्र लुकेको यथार्थ पनि देखाउनुपर्छ। महँगो किनमेलको समाचारसँगै सानो सहयोगले कसैको घरमा खुसी ल्याएको कथा पनि प्रस्तुत गर्नुपर्छ। किनकि समाजको वास्तविक तस्वीर सम्पन्नताको चमकमा मात्र होइन, कठिन परिस्थितिमा मानिसले देखाउने मानवतामा पनि भेटिन्छ।

दशैँको मौलिकता जोगाउने जिम्मेवारी कसको?

दशैँलाई पुरानै स्वरूपमा फर्काउन सम्भव पनि छैन, आवश्यक पनि छैन। समयसँगै समाज बदलिन्छ, जीवनशैली बदलिन्छ र परम्पराले नयाँ रूप लिन्छ। महत्त्वपूर्ण कुरा परिवर्तनलाई स्वीकार गर्दै संस्कृतिको मानवीय सार जोगाउनु हो।

हामीले बालबालिकालाई दशैँमा नयाँ कपडा र दक्षिणा मात्र होइन, मान्यजनप्रतिको सम्मान, सानाप्रतिको माया, श्रमको मूल्य, सहयोगको भावना र विविध संस्कृतिप्रतिको आदर पनि सिकाउनुपर्छ।

अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीलाई पुर्खाका कथा सुनाउनुपर्छ। पुरानो दशैँमा के राम्रो थियो, के कठिन थियो र आजको समाजले के सुधार गर्नुपर्छ भन्ने विषयमा परिवारभित्र संवाद हुनुपर्छ। पुर्खाको जीवनलाई अन्धाधुन्ध आदर्श मान्ने होइन, त्यसबाट उपयोगी मूल्य सिक्दै पुराना विभेद र असमानताबाट मुक्त हुँदै अघि बढ्नुपर्छ।

समाजका सम्पन्न व्यक्तिले विपन्नलाई सम्मानपूर्वक सहयोग गर्ने, व्यवसायीले उपभोक्तालाई ठगी नगर्ने, रोजगारदाताले श्रमिकलाई उचित सुविधा दिने र राज्यले सार्वजनिक सेवा तथा सामाजिक सुरक्षामा ध्यान दिने हो भने दशैँको खुसी अझ व्यापक हुन सक्छ।

दशैँमा आशीर्वाद दिँदा “सुखी हुनु, समृद्ध हुनु” भनिन्छ। तर समृद्धि केवल व्यक्तिगत घरको उन्नतिमा सीमित रहनु हुँदैन। छिमेकी भोकै हुँदा आफ्नै घरको भोजले मात्र समाज समृद्ध हुँदैन। वृद्ध आमाबुबा एक्लै हुँदा महँगो उपहारले मात्र उनीहरूको मन भरिँदैन। श्रमिकले उचित पारिश्रमिक नपाउँदा समाजको चाड पूर्ण हुँदैन।

निष्कर्ष : दशैँको वास्तविक विजय मनभित्र हुनुपर्छ

पुर्खाले सुनाएको दशैँमा अभावका कथा छन्, आत्मीयताका सम्झना छन्। मैले देखेको दशैँमा गाउँको रौनक, परिवारको मिलन र बाल्यकालका रहर छन्। आजको दशैँमा आधुनिकता, प्रविधि र सुविधासँगै आर्थिक असमानता, परदेशको पीडा र देखावटी प्रतिस्पर्धाका चुनौती पनि छन्।

यी सबैलाई जोडेर हेर्दा दशैँ समयसँगै बदलिएको छ, तर मानिसको मनले खोज्ने कुरा धेरै बदलिएको छैन। मानिस आज पनि माया चाहन्छ, सम्मान चाहन्छ, परिवारको साथ चाहन्छ र आफूलाई कसैले सम्झियोस् भन्ने अपेक्षा राख्छ।

दशैँमा देवी दुर्गाको विजयको कथा सुनाइन्छ। तर हाम्रो दैनिक जीवनमा लोभमाथि उदारता, अहङ्कारमाथि विनम्रता, विभेदमाथि समानता र स्वार्थमाथि मानवताको विजय हुन सकेन भने त्यो कथाको सन्देश अधुरो रहन्छ।

मेरो विचारमा दशैँको सबैभन्दा ठूलो दक्षिणा वृद्ध आमाबुबालाई दिएको समय हो। सबैभन्दा राम्रो उपहार परिवारलाई दिएको माया हो। सबैभन्दा मीठो परिकार भोकाएको छिमेकीसँग बाँडिएको भोजन हो। सबैभन्दा सुन्दर टीका कसैको आत्मसम्मानमा चोट नपुर्‍याई दिइएको आशीर्वाद हो।

हामीले दशैँलाई धनीको मात्र उत्सव, गरिबको बाध्यता, गाउँको सम्झना वा सहरको तडकभडकमा सीमित नगरौँ। यसलाई सबैको साझा खुसी, सम्बन्ध सुधार्ने अवसर र सामाजिक जिम्मेवारी सम्झने पर्व बनाऔँ।

पुर्खाले दिएको संस्कार जोगाऔँ, वर्तमानका कमजोरी सुधारौँ र आउने पुस्तालाई अझ मानवीय दशैँ हस्तान्तरण गरौँ। किनकि दशैँको वास्तविक रौनक घरको सजावटमा मात्र होइन, मनको उज्यालोमा हुन्छ।

दशैँको वास्तविक विजय त्यतिबेला हुनेछ, जब सम्पन्न परिवारको खुसीसँगै विपन्नको घरमा पनि मुस्कान हुनेछ; सहरको उत्सवसँगै गाउँको आँगनमा पनि रौनक हुनेछ; र परदेशमा रहेका नेपालीको मनमा पनि आफ्नोपनको न्यानोपन कायम रहनेछ।

— मुकुन्द ढुंगाना पत्रकार