काठमाडौं — अमेरिका र Israelको संयुक्त हवाई आक्रमणमा परी Ali Khameneiको मृत्यु भएको दाबी सार्वजनिक भएपछि इरानको राजनीतिक अवस्थाबारे व्यापक चर्चा सुरु भएको छ। घटनापछि आन्तरिक शक्ति सन्तुलन, उत्तराधिकारी चयन प्रक्रिया र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका आयाम चासोको केन्द्रमा परेका छन्। (यस दाबीबारे स्वतन्त्र पुष्टि सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध छैन।)

सर्वोच्च नेता चयन प्रक्रिया

इरानको संविधानअनुसार सर्वोच्च नेता चयन गर्ने अधिकार ८८ सदस्यीय Assembly of Experts सँग हुन्छ। आवश्यक ठानेमा उक्त निकायले सर्वोच्च नेतालाई पदबाट हटाउने अधिकारसमेत राख्छ, यद्यपि हालसम्म त्यस्तो अभ्यास भएको छैन।

विशेषज्ञहरूको सभा पूर्ण रूपमा शिया धर्मगुरुहरूबाट बनेको हुन्छ र सदस्यहरू प्रत्येक आठ वर्षमा आमनिर्वाचनबाट चयन गरिन्छन्। उम्मेदवारहरूको योग्यता परीक्षण तथा अनुमोदन Guardian Council ले गर्छ। यही परिषद्ले उम्मेदवारलाई अयोग्य ठहर गर्न सक्ने अधिकार राख्छ।

अस्थायी नेतृत्व परिषद्को व्यवस्था

कानुनी प्रावधानअनुसार नयाँ सर्वोच्च नेता सकेसम्म छिटो चयन गर्नुपर्छ। प्रक्रिया लम्बिएमा ‘अस्थायी नेतृत्व परिषद्’ गठन हुन सक्छ। यस परिषद्मा वर्तमान राष्ट्रपति, न्यायपालिका प्रमुख र गार्डियन काउन्सिलका एक सदस्य रहने व्यवस्था छ, जसको चयनमा Expediency Discernment Council को भूमिका रहन्छ।

हालका राष्ट्रपति Masoud Pezeshkian र न्यायपालिका प्रमुख Gholam-Hossein Mohseni-Ejei अस्थायी व्यवस्थामा मुख्य भूमिकामा देखिन सक्छन्।

सम्भावित उत्तराधिकारीहरू

उत्तराधिकारी चयनसम्बन्धी छलफल प्रायः गोप्य रहन्छ। यसअघि पूर्वराष्ट्रपति Ebrahim Raisi लाई सम्भावित उत्तराधिकारीका रूपमा हेरिएको थियो, तर सन् २०२४ मेमा हेलिकोप्टर दुर्घटनामा उनको निधन भयो।

त्यसपछि खामेनीका छोरा Mojtaba Khamenei को नाम चर्चा भइरहेको छ। उनी शिया धर्मगुरु भए पनि हालसम्म औपचारिक सरकारी पदमा छैनन्। पिताबाट छोरामा सत्ता हस्तान्तरण भए धार्मिक शासन प्रणालीभित्रै बहस र विवाद उत्पन्न हुन सक्ने विश्लेषण गरिन्छ।

अन्य चर्चित नामहरूमा मोहेसन कोमी, अलीरेजा अराफी, घोलाम हुसेन मोसेनी एजई तथा हाशिम हुसैनी बुशेहरी रहेका छन्। यी सबै धार्मिक तथा प्रशासनिक संरचनामा प्रभावशाली मानिन्छन्।

इरानको आगामी राजनीतिक दिशा कता मोडिन्छ भन्ने विषय अहिले क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण बनेको छ।